Mở đường cho công nghệ mới, không nới lỏng kỷ luật ngân sách
Phát biểu tại hội trường sáng 6/11 về dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), ĐBQH Ngô Nam Cường (Nghệ An) tán thành với việc quy định để tạo thuận lợi cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên đại biểu cũng nhấn mạnh, mở đường cho công nghệ mới không có nghĩa là nới lỏng kỷ luật ngân sách. Càng mới, càng cần giới hạn rõ ràng, dữ liệu kiểm chứng và trách nhiệm giải trình.
Dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh không thể công khai tùy tiện
ĐBQH Ngô Nam Cường tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật, nhất là những quy định tạo thuận lợi cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Từ tinh thần Nghị quyết số 57 và Nghị quyết số 66 của Bộ Chính trị, đại biểu đặt vấn đề làm thế nào để mua sắm công góp phần đưa các giải pháp công nghệ mới vào thực tiễn?

Để làm rõ vấn đề, đại biểu nêu tình huống giả định một cơ quan nhà nước cần ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ tiếp nhận, phân loại hồ sơ và hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục hành chính. Ba doanh nghiệp trong nước giới thiệu ba giải pháp khác nhau, mỗi giải pháp đều có ưu điểm nhưng chưa được vận hành đủ lâu để so sánh về độ chính xác, an toàn dữ liệu, khả năng tích hợp và chi phí sử dụng.
Theo đại biểu, nếu chỉ dựa vào hồ sơ năng lực, hợp đồng tương tự và cam kết kỹ thuật, rất khó xác định giải pháp phù hợp. Cơ quan sử dụng có thể cần thử nghiệm trên một số loại thủ tục, trong thời gian và kinh phí giới hạn, với dữ liệu được bảo vệ. Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm sẽ được sử dụng như thế nào để lựa chọn nhà thầu? Nếu giải pháp đáp ứng yêu cầu, việc triển khai rộng hơn được quyết định ra sao để vẫn bảo đảm cạnh tranh và sử dụng ngân sách đúng quy định?
"Thử nghiệm phải có giới hạn và xác định rõ người chịu trách nhiệm. Phạm vi, thời gian, kinh phí và tiêu chí đánh giá cần được xác định trước; các nhà thầu phải được đánh giá trong điều kiện công bằng. Kết quả thử nghiệm phải có hồ sơ phục vụ kiểm tra, giải trình, đồng thời bảo vệ dữ liệu của người dân", đại biểu Ngô Nam Cường nhấn mạnh.
Đối với các giải pháp AI, dù áp dụng cùng một bộ tiêu chí nhưng nếu các doanh nghiệp được thử nghiệm trên những tập hồ sơ có độ khó khác nhau thì kết quả chưa chắc công bằng. Vì vậy, cần có phương pháp kiểm thử thống nhất, ghi nhận tỷ lệ sai sót, chi phí duy trì, khả năng can thiệp của cán bộ và phương án xử lý sự cố.

Đại biểu cũng lưu ý, dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh không thể công khai tùy tiện. Minh bạch trong trường hợp này trước hết phải là minh bạch về quy trình, tiêu chí và căn cứ quyết định.
Theo đại biểu, pháp luật đã có những cơ sở quan trọng cho hoạt động thử nghiệm và mua sắm công nghệ mới. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quy định về thử nghiệm có kiểm soát và quản lý rủi ro; Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 193/2025/QH15 về một số cơ chế thí điểm.
Tại dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), khoản 3 Điều 19 bổ sung quy định về đàm phán cạnh tranh khi chưa xác định đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, giải pháp công nghệ hoặc giá; khoản 7 quy định về đặt hàng. Bên cạnh đó, dự thảo nghị định về lựa chọn nhà thầu đã xây dựng quy trình đàm phán cạnh tranh tại Điều 66; Điều 68 quy định phương án đặt hàng và yêu cầu đánh giá, nghiệm thu; Điều 69 dự kiến quy định cách xác định giá đối với sản phẩm lần đầu cung cấp tại thị trường Việt Nam.

Đánh giá đây là những thay đổi cần thiết, đại biểu Ngô Nam Cường cho rằng vấn đề cần làm rõ không phải là thiết lập lại các cơ chế đã có, mà là giá trị của kết quả kiểm chứng và cách sử dụng kết quả đó khi quyết định mua sắm.
Theo đại biểu, kết quả thử nghiệm giúp cơ quan nhà nước đánh giá giải pháp trên cơ sở thực tế, còn quyết định mua sắm phải tuân thủ quy trình và thẩm quyền theo pháp luật đấu thầu. Vì vậy, việc sử dụng kết quả thử nghiệm cần có hồ sơ rõ ràng, đủ căn cứ để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra và giải trình.
Làm rõ điều kiện triển khai sau thử nghiệm ngay từ kế hoạch lựa chọn nhà thầu

Tại khoản 3 Điều 19 về đàm phán cạnh tranh, đại biểu đề nghị làm rõ quyền đánh giá, thử nghiệm giải pháp công nghệ trong quá trình lựa chọn nhà thầu... Cụ thể, đề xuất bổ sung quy định: “Đối với gói thầu có giải pháp kỹ thuật, công nghệ mới mà hiệu quả sử dụng thực tế chưa được kiểm chứng đầy đủ, chủ đầu tư được tổ chức đánh giá, thử nghiệm giải pháp trong quá trình đàm phán cạnh tranh theo phạm vi, thời hạn, giới hạn kinh phí, điều kiện và tiêu chí xác định trước. Kết quả thử nghiệm được lập thành hồ sơ, có thể kiểm chứng, giải trình và sử dụng làm căn cứ đánh giá, lựa chọn nhà thầu; bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch, an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và kiểm soát rủi ro. Chính phủ quy định chi tiết”.
Không phải công nghệ mới nào cũng cần thử nghiệm. Chỉ khi tài liệu kỹ thuật và cam kết của nhà cung cấp chưa đủ để đánh giá khả năng đáp ứng yêu cầu sử dụng thực tế, mới cần tổ chức thử nghiệm. Việc thử nghiệm phải có tiêu chí rõ ràng, điều kiện công bằng và kết quả có thể kiểm chứng, so sánh.
ĐBQH Ngô Nam Cường (Nghệ An)
Đối với hoạt động thử nghiệm, trách nhiệm giải trình không nên chỉ đặt ra sau khi có kiến nghị hoặc kiểm tra. Người quyết định cần chứng minh được sự cần thiết của việc thử nghiệm, căn cứ lựa chọn tiêu chí, độ tin cậy của kết quả và lý do lựa chọn phương án mua sắm tiếp theo. Khi hồ sơ được lập đầy đủ ngay từ đầu, cả cơ quan nhà nước và doanh nghiệp đều có cơ sở bảo vệ quyết định hợp pháp của mình.
Đối với Điều 27 về nội dung kế hoạch lựa chọn nhà thầu, đại biểu đề nghị bổ sung quy định làm rõ điều kiện triển khai tiếp sau thử nghiệm.
Theo đó, đề xuất bổ sung: “Đối với gói thầu có nội dung thử nghiệm giải pháp công nghệ mới và dự kiến triển khai theo giai đoạn, kế hoạch lựa chọn nhà thầu phải xác định phạm vi, thời hạn, giới hạn kinh phí, tiêu chí đánh giá kết quả, điều kiện tiếp tục hoặc dừng thực hiện và nguyên tắc xác định giá. Việc triển khai giai đoạn tiếp theo chỉ được thực hiện trong phạm vi, điều kiện đã được lựa chọn hợp pháp, trên cơ sở kết quả đánh giá có thể kiểm chứng và trách nhiệm giải trình; trường hợp vượt phạm vi đó phải thực hiện lựa chọn nhà thầu theo quy định”.
Đối với những giải pháp dự kiến triển khai theo từng giai đoạn, các điều kiện chuyển từ thử nghiệm sang ứng dụng thực tế cần được xác định ngay khi lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu, nhất là tiêu chí đánh giá, phạm vi triển khai và giới hạn kinh phí. Đồng thời, đại biểu đề nghị rà soát quy định về tùy chọn mua thêm và thực hiện hợp đồng để bảo đảm thống nhất, thuận lợi cho chủ đầu tư khi áp dụng.

Đối với những giải pháp dự kiến triển khai theo từng giai đoạn, các điều kiện chuyển từ thử nghiệm sang ứng dụng thực tế cần được xác định ngay khi lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu, nhất là tiêu chí đánh giá, phạm vi triển khai và giới hạn kinh phí. Đồng thời, đại biểu đề nghị rà soát quy định về tùy chọn mua thêm và thực hiện hợp đồng để bảo đảm thống nhất, thuận lợi cho chủ đầu tư khi áp dụng.
Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu hoàn thiện các quy định để cơ quan nhà nước có cơ sở thử nghiệm thận trọng, đánh giá đúng kết quả và quyết định mua sắm có trách nhiệm, qua đó tạo điều kiện đưa những giải pháp công nghệ hiệu quả sớm vào cuộc sống.