Từ tinh thần Hiến pháp 1946 đến Nhà nước kiến tạo tương lai

Từ bản Hiến pháp của nền độc lập đến nền tảng quyền làm chủ của Nhân dân

Mỗi dịp trở lại với Hiến pháp năm 1946 là một lần chúng ta được nhắc nhớ về những lựa chọn có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh dân tộc. Chỉ hơn một năm sau ngày độc lập, giữa muôn vàn thử thách của một chính quyền cách mạng còn non trẻ, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên. Trong hoàn cảnh ấy, việc xây dựng Hiến pháp không phải một công việc thuần túy về kỹ thuật pháp lý, mà là sự khẳng định bản chất của chế độ mới: độc lập của quốc gia phải gắn với tự do, quyền làm chủ và phẩm giá của mỗi người dân.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt sự kiện lịch sử ấy trong chiều sâu tư tưởng Hồ Chí Minh, từ khát vọng “Bảy xin Hiến pháp ban hành, trăm điều phải có thần linh pháp quyền” đến việc tổ chức Tổng tuyển cử và xác lập một Nhà nước có nền tảng pháp lý vững chắc. Điều này cho thấy tư tưởng thượng tôn pháp luật không xuất hiện sau khi đất nước đã ổn định, mà hiện diện ngay trong khát vọng giải phóng dân tộc. Giành được độc lập là mở ra cánh cửa tự do; xây dựng Hiến pháp là tạo dựng những nguyên tắc để tự do ấy được bảo vệ bằng quyền lực nhà nước do Nhân dân trao gửi.

Giá trị đặc biệt của Hiến pháp năm 1946, vì vậy, không chỉ nằm ở vị trí văn bản lập hiến đầu tiên. Đó còn là sự kết tinh của tinh thần đại đoàn kết, bình đẳng công dân, dân chủ và một chính quyền “mạnh mẽ và sáng suốt” của Nhân dân. Bản Hiến pháp đã đặt nền móng cho một quan niệm tiến bộ: Nhà nước chỉ có sức mạnh chính đáng khi sức mạnh ấy bắt nguồn từ Nhân dân và được sử dụng để phụng sự Nhân dân.

80 năm đã trôi qua, đất nước trải qua những hoàn cảnh lịch sử rất khác nhau, nhưng sợi chỉ đỏ ấy vẫn còn nguyên giá trị. Từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013 và những sửa đổi, bổ sung năm 2025 là một quá trình kế thừa, phát triển để phù hợp với nhiệm vụ cách mạng trong từng giai đoạn. Điều quan trọng không chỉ là ghi nhận quyền lực thuộc về Nhân dân, mà phải tổ chức để Nhân dân thực sự có điều kiện thực hiện quyền của mình, được tham gia, được giám sát, được lắng nghe và được bảo vệ.

Bởi thế, kỷ niệm Hiến pháp đầu tiên không thể chỉ là nhìn về một mốc son lịch sử. Kỷ niệm là để nhận diện rõ hơn trách nhiệm hôm nay: làm cho những giá trị khai sinh của nền lập hiến Việt Nam tiếp tục sống trong từng quyết sách, từng thiết chế và từng mối quan hệ giữa Nhà nước với người dân. Một nền lập hiến chỉ thực sự bền vững khi lịch sử trở thành điểm tựa cho hiện tại và là nguồn cảm hứng để mở đường tới tương lai.

Nhà nước mạnh là Nhà nước hành động đúng pháp luật và chịu trách nhiệm trước Nhân dân

Một thông điệp nổi bật trong bài phát biểu là cách nhìn về sức mạnh của Nhà nước. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định: “Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự Nhân dân.” Đây vừa là sự tiếp nối tư tưởng lập hiến năm 1946, vừa là một chuẩn mực rất cụ thể để đánh giá chất lượng quản trị quốc gia hiện nay.

Nhà nước mạnh không đơn thuần là Nhà nước có bộ máy lớn hay được giao nhiều thẩm quyền. Sức mạnh đích thực được thể hiện ở khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đưa chính sách vào cuộc sống và chịu trách nhiệm về kết quả. Trong điều kiện đất nước đang tiếp tục sắp xếp, hoàn thiện mô hình tổ chức bộ máy, tinh gọn phải đi cùng hiệu lực, phân cấp phải đi cùng nguồn lực, trao quyền phải đi cùng giám sát. Người dân có thể không quan tâm nhiều đến một thủ tục được chuyển từ cấp nào sang cấp nào, nhưng sẽ cảm nhận rất rõ hồ sơ của mình có được giải quyết nhanh hơn, minh bạch hơn, thuận tiện hơn hay không.

Điều đáng suy ngẫm là bài phát biểu đặt ra yêu cầu khắc phục đồng thời hai căn bệnh của thực thi công vụ: vượt thẩm quyền và né tránh trách nhiệm. Lạm quyền làm tổn hại kỷ cương, xâm phạm quyền lợi chính đáng; còn né tránh, đùn đẩy, sợ trách nhiệm cũng có thể gây ách tắc, lãng phí nguồn lực và đánh mất cơ hội phát triển. Kiểm soát quyền lực, vì vậy, không nhằm làm cho bộ máy ngần ngại hành động, mà để mọi quyết định được đưa ra đúng thẩm quyền, có căn cứ, có giám sát và có người chịu trách nhiệm đến cùng.

Từ yêu cầu ấy, tinh thần thượng tôn Hiến pháp phải đi vào toàn bộ hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp. Khi Quốc hội xem xét một dự án luật, câu hỏi không chỉ là quy định ấy có thuận tiện cho quản lý hay không, mà còn phải là có bảo đảm nguyên tắc hiến định, có tôn trọng quyền con người, quyền công dân và có tạo ra những giới hạn hợp lý đối với quyền lực hay không. Khi một cơ quan hành chính giải quyết công việc, thước đo không dừng ở việc làm đúng quy trình, mà còn ở chất lượng phục vụ, sự công khai và khả năng giải trình. Khi tư pháp thực hiện chức năng của mình, yêu cầu bảo vệ công lý, phòng ngừa oan sai và bảo đảm khả năng tiếp cận công lý phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Một điểm rất nhân văn trong bài phát biểu là nhấn mạnh quyền hiến định phải được thể hiện bằng khả năng thực hiện quyền trên thực tế. Quyền học tập cần những cơ hội giáo dục công bằng; quyền chăm sóc sức khỏe cần một hệ thống dịch vụ có thể tiếp cận; quyền được bảo vệ bởi pháp luật đòi hỏi cơ chế hữu hiệu để khôi phục quyền lợi khi bị xâm phạm. Đặc biệt, chính sách phải quan tâm đến người yếu thế và đồng bào ở những địa bàn còn khó khăn. Không thể nói đầy đủ về Nhà nước pháp quyền nếu chỉ nói đến thiết chế, quyền hạn và thủ tục mà chưa nói đến con người với những nhu cầu, hy vọng và cả những thiệt thòi cần được sẻ chia.

Ở chiều ngược lại, quyền làm chủ của Nhân dân cũng phải được hiện thực hóa bằng cơ chế tham gia và giám sát thực chất. Đại biểu dân cử không chỉ tiếp nhận kiến nghị mà phải theo dõi việc giải quyết; cơ quan công quyền không chỉ lắng nghe mà phải giải trình; giám sát và phản biện xã hội không chỉ dừng ở nhận xét mà phải góp phần tạo ra thay đổi. Chính ở những việc cụ thể như vậy, niềm tin của Nhân dân được nuôi dưỡng. Và chính niềm tin ấy trở lại tạo nên sức mạnh của Nhà nước.

Thể chế phải kiến tạo phát triển và mở rộng cơ hội cho các thế hệ mai sau

Nếu phần đầu bài phát biểu gợi mở chiều sâu lịch sử, thì những định hướng đối với giai đoạn tới lại cho thấy tầm nhìn thể chế hướng về tương lai. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ biến đổi nhanh chóng, phương thức quản trị thay đổi và môi trường quốc tế ngày càng phức tạp, đất nước cần một hệ thống pháp luật vừa bảo đảm ổn định, kỷ cương, vừa đủ năng lực khơi thông các nguồn lực và thích ứng với những vấn đề mới. Pháp luật không thể chỉ theo sau để xử lý những gì đã diễn ra; trong nhiều trường hợp, pháp luật phải chủ động tạo không gian cho những động lực phát triển hình thành.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, không để quy định này mở đường nhưng quy định khác lại tạo rào cản. Đó là đòi hỏi rất quan trọng đối với tư duy xây dựng thể chế. Một chính sách tiến bộ có thể bị giảm hiệu lực nếu vướng mắc ở luật khác, ở thủ tục dưới luật hoặc ở khâu tổ chức thực hiện. Vì thế, đột phá thể chế không chỉ là ban hành thêm văn bản, mà phải loại bỏ sự chồng chéo, làm rõ trách nhiệm, đánh giá tác động thực chất và bảo đảm các điều kiện thi hành.

Điểm đáng chú ý khác là yêu cầu phân biệt bất cập trong thiết kế chính sách với yếu kém trong tổ chức thực hiện. Không phải vấn đề nào của thực tiễn cũng bắt nguồn từ việc thiếu luật; đôi khi, nguyên nhân nằm ở sự phối hợp chưa tốt, trách nhiệm chưa rõ, năng lực thực thi chưa theo kịp hoặc tâm lý e ngại quyết định. Nếu không nhận diện đúng nguyên nhân, chúng ta dễ rơi vào vòng luẩn quẩn sửa quy định nhưng không sửa được cách làm. Đó là lý do chất lượng thể chế phải được đo bằng kết quả, chứ không chỉ bằng số lượng văn bản được ban hành.

Trong tinh thần ấy, định hướng tổ chức tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013, đánh giá cả các nội dung sửa đổi, bổ sung năm 2025 để chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp có ý nghĩa chiến lược. Đây là quá trình nghiên cứu và chuẩn bị, chưa phải một quyết định về việc ban hành Hiến pháp mới. Bài phát biểu đặt ra yêu cầu rất rõ: phải bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, phát huy trí tuệ của Nhân dân, tiến hành khoa học, dân chủ, thận trọng, đúng thẩm quyền và tiếp tục thực hiện nghiêm Hiến pháp hiện hành. Đổi mới phải dựa trên nền tảng kế thừa; sự chủ động chuẩn bị cho tương lai phải đi cùng việc giữ vững tính ổn định của các nguyên tắc hiến định.

Từ góc độ văn hóa và công tác tư tưởng, có thể thấy một nhiệm vụ không kém phần quan trọng: biến tinh thần Hiến pháp thành văn hóa pháp quyền trong đời sống xã hội. Đó là văn hóa tôn trọng sự thật và công lý; văn hóa sử dụng quyền lực đúng mục đích; văn hóa công vụ biết lắng nghe, giải trình và tận tâm phục vụ; đồng thời là ý thức của mỗi công dân về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm với cộng đồng. Khi pháp quyền trở thành một giá trị văn hóa, sự tuân thủ pháp luật không chỉ xuất phát từ yêu cầu bắt buộc, mà còn từ niềm tin vào những chuẩn mực đúng đắn và sự công bằng.

Đặc biệt, thông điệp “Phát triển hôm nay phải tạo thêm năng lực cho ngày mai” gợi mở một chuẩn mực sâu sắc của trách nhiệm quốc gia. Mỗi quyết định về đầu tư, ngân sách, tài nguyên, môi trường hay giáo dục đều có ảnh hưởng vượt ra ngoài một nhiệm kỳ, một giai đoạn. Bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là gìn giữ ký ức, mà là trao cho tương lai một nguồn lực bản sắc; đầu tư cho con người không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt, mà là bồi đắp năng lực phát triển lâu dài. Một thể chế tốt phải giúp đất nước đi nhanh hơn hôm nay mà không làm thu hẹp cơ hội của ngày mai.

80 năm trước, Hiến pháp năm 1946 kết tinh ý chí của một dân tộc vừa giành lại quyền tự quyết. Hôm nay, tinh thần ấy cần tiếp tục được khẳng định bằng một Nhà nước pháp quyền liêm chính, hành động, kiến tạo và chịu trách nhiệm trước Nhân dân. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh, tinh thần của Hiến pháp năm 1946 phải được thể hiện trong “cách thực thi quyền lực, sự tận tâm phục vụ và cuộc sống ngày càng tốt đẹp của Nhân dân”. Đó chính là cách tri ân có ý nghĩa nhất đối với các thế hệ lập hiến đi trước: không chỉ giữ gìn những giá trị đã được xác lập, mà làm cho những giá trị ấy tiếp tục sinh sôi trong đời sống và mở đường cho một Việt Nam phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

Bùi Hoài Sơn