Tinh thần của Hiến pháp 1946 phải được thể hiện trong cách thực thi quyền lực, sự tận tâm phục vụ và cuộc sống ngày càng tốt đẹp của Nhân dân
Lời Tòa soạn: Sáng 6/11, Quốc hội long trọng tổ chức Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Báo Đại biểu Nhân dân trân trọng giới thiệu toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Chương trình:
Lời Tòa soạn: Sáng 6/11, Quốc hội long trọng tổ chức Chương trình kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Báo Đại biểu Nhân dân trân trọng giới thiệu toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Chương trình:
Kính thưa các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam!
Thưa các vị đại biểu Quốc hội, thưa đồng bào, đồng chí!
Hôm nay, chúng ta long trọng tổ chức kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đây là dịp nhìn lại chặng đường lập hiến của đất nước, khẳng định trách nhiệm tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Nhân dịp này, chúng ta thành kính tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, lãnh tụ thiên tài của Đảng và dân tộc ta, Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa kiệt xuất, người đã đặt nền móng cho Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nền lập hiến Việt Nam.
Chúng ta cũng bày tỏ sự tri ân sâu sắc đối với Quốc hội khóa I cùng các thế hệ đại biểu qua các nhiệm kỳ đã cống hiến, hy sinh to lớn cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Nhà nước của Nhân dân.
Thưa Quốc hội, thưa đồng bào, cử tri và các đồng chí!
Trong quá trình tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã sớm đề cao vai trò của hiến pháp, pháp luật. Trong Việt Nam yêu cầu ca, Người đã viết: “Bảy xin Hiến pháp ban hành, trăm điều phải có thần linh pháp quyền”. Tư tưởng ấy đã thể hiện yêu cầu bảo đảm quyền độc lập, tự do, dân chủ của Nhân dân bằng Hiến pháp, pháp luật.
Ngay sau khi giành được độc lập, giữa muôn vàn khó khăn, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc tổ chức Tổng tuyển cử, xây dựng Hiến pháp. Nền độc lập phải được củng cố bằng một Nhà nước có cơ sở pháp lý vững chắc; nhân dân vừa thoát khỏi thân phận nô lệ phải được xác lập địa vị người chủ đất nước.
Ngày 9 tháng 11 năm 1946, tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân; đoàn kết toàn dân, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ và thực hiện chính quyền mạnh mẽ, sáng suốt của Nhân dân được xác lập thành những nguyên tắc nền tảng của Nhà nước mới.
Giá trị sâu xa của sự kiện lịch sử ấy là gắn thành quả độc lập dân tộc với quyền làm chủ của Nhân dân và việc tổ chức bộ máy chính quyền bằng Hiến pháp; tinh thần đại đoàn kết được kết tinh cùng với nguyên tắc bình đẳng công dân, bảo đảm quyền dân chủ, tạo cơ sở pháp lý để tập hợp sức mạnh toàn dân trong sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.
Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự Nhân dân. Chính quyền có năng lực hành động và chịu trách nhiệm là điều kiện bảo vệ quyền dân chủ; sự tin tưởng, tham gia và giám sát của Nhân dân tạo nên sức mạnh để Nhà nước hoàn thành trọng trách. Đó là di sản quan trọng của Hiến pháp năm 1946 đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hôm nay.
Qua các giai đoạn cách mạng, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 được kế thừa, phát triển trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng. Hiến pháp năm 2013 và việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 vào năm 2025 tiếp tục thể chế hóa những bước phát triển trong nhận thức về thực hiện tổ chức quyền lực nhà nước.
Trong tiến trình ấy, quyền con người, quyền công dân ngày càng được coi trọng; tổ chức và hoạt động của Nhà nước từng bước được đổi mới. Quốc hội qua các nhiệm kỳ đã đóng góp quan trọng trong việc thể chế hóa đường lối của Đảng, hoàn thiện pháp luật, giám sát hoạt động của Nhà nước, chuyển tải ý chí, nguyện vọng của Nhân dân thành những quyết sách quốc gia.
Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp đầu tiên cũng là dịp chúng ta tiếp tục phát huy những giá trị nền tảng của nền lập hiến Việt Nam: độc lập dân tộc gắn với quyền làm chủ của Nhân dân; quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân và được tổ chức, thực hiện theo Hiến pháp, pháp luật.
Kế thừa di sản lập hiến đòi hỏi kiên định những giá trị nền tảng, đồng thời chủ động đổi mới trên cơ sở tổng kết thực tiễn. Sự ổn định của các giá trị, nguyên tắc nền tảng ấy bảo đảm tính liên tục trong tổ chức, hoạt động của Nhà nước, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để người dân, doanh nghiệp yên tâm xây dựng và thực hiện các kế hoạch lâu dài.
Việc nghiên cứu, hoàn thiện Hiến pháp phải được chuẩn bị thấu đáo, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước và củng cố niềm tin của Nhân dân.
Thưa Quốc hội, thưa đồng bào, đồng chí!
Đại hội XIV của Đảng đã xác định những nhiệm vụ lớn thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Khoa học, công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc đời sống và phương thức quản trị. Môi trường quốc tế biến động phức tạp đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tự chủ và bảo vệ Tổ quốc.
Đất nước cần thể chế đồng bộ, khả thi và bộ máy đủ năng lực tổ chức thực hiện hiệu quả đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đưa các mục tiêu phát triển thành kết quả cụ thể.
Nghị quyết số 27 đã đặt ra yêu cầu tổng thể về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 66 xác định đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm để đột phá về thể chế. Thể chế hóa các chủ trương ấy phải gắn với nâng cao năng lực quản trị, phát huy dân chủ, bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân.
Chúng ta đã đạt được nhiều kết quả quan trọng nhưng vẫn còn khoảng cách giữa quy định và thực hiện, giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực và năng lực đáp ứng. Có nơi trách nhiệm chưa rõ, phối hợp thiếu chặt chẽ, quyền lợi chính đáng của người dân chậm được giải quyết. Những hạn chế ấy đòi hỏi phải hoàn thiện đồng bộ cơ chế thực hiện quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.
Trong vận hành mô hình tổ chức bộ máy mới, phải sử dụng hiệu quả thẩm quyền, bảo đảm công việc thông suốt và nâng cao chất lượng phục vụ. Hiến pháp phải được thực hiện nhất quán trong hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Tôi đề nghị tập trung thực hiện tốt những định hướng lớn sau:
Thứ nhất, phải bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng và thực hiện nghiêm; chủ động nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện Hiến pháp.
Hiến pháp là luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lý cao nhất. Mọi hoạt động xây dựng pháp luật, tổ chức bộ máy và thực thi quyền lực nhà nước phải tuân thủ Hiến pháp. Mọi cơ quan, người có thẩm quyền phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao.
Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội cần đề cao trách nhiệm, bảo đảm tính hợp hiến của hệ thống pháp luật. Việc thẩm tra, thảo luận, quyết định chính sách phải được xem xét đầy đủ căn cứ hiến định, nhất là những vấn đề liên quan đến tổ chức quyền lực, quyền con người, quyền công dân.
Tăng cường giám sát việc tuân theo Hiến pháp, kịp thời phát hiện, xử lý hoặc kiến nghị xử lý vi phạm theo thẩm quyền. Việc xử lý phải gắn với khắc phục hậu quả và làm rõ trách nhiệm.
Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Phải làm rõ trách nhiệm, bảo đảm phối hợp thống nhất, kiểm soát chặt chẽ quyền lực, khắc phục cả tình trạng vượt thẩm quyền lẫn né tránh trách nhiệm, làm ảnh hưởng đến quyền lợi của Nhân dân.
Phân cấp, phân quyền phải bảo đảm điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm soát phù hợp. Cơ quan được giao quyền phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Tăng quyền chủ động không đồng nghĩa với việc tùy tiện trong thực thi quyền lực hoặc làm giảm trách nhiệm giải trình.
Các cấp ủy cần lãnh đạo, kiểm tra việc thể chế hóa và thực hiện chủ trương của Đảng. Tổ chức đảng, đảng viên phải gương mẫu, tuân thủ Hiến pháp, pháp luật và chịu sự giám sát của Nhân dân.
Thực hiện định hướng của Bộ Chính trị tại Kết luận số 17, cần tổ chức tốt việc tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013, chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp. Việc tổng kết, đánh giá cả những nội dung được sửa đổi, bổ sung năm 2025 và làm rõ giá trị cần kế thừa, những vấn đề cần hoàn thiện.
Quá trình này phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, phát huy trí tuệ của Nhân dân, được tiến hành khoa học, dân chủ, thận trọng, đúng thẩm quyền và trình tự quy định.
Nghiên cứu sửa đổi phải gắn với tiếp tục thực hiện nghiêm Hiến pháp hiện hành. Yêu cầu xuyên suốt là củng cố nền tảng chính trị, pháp lý của chế độ, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài của đất nước.
Thứ hai, tiếp tục phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước. Quyền làm chủ phải được bảo đảm trong việc tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền và quyết định những vấn đề theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trọng trách ấy phải được thể hiện bằng những quyết sách vì lợi ích của Nhân dân và sự phát triển lâu dài của đất nước. Mỗi đại biểu cần gắn bó với cử tri, phản ánh trung thực nguyện vọng chính đáng, đồng thời xem xét những vấn đề từ lợi ích chung của đất nước. Việc tiếp nhận kiến nghị phải gắn với việc theo dõi, giám sát kết quả giải quyết. Sự tín nhiệm của cử tri đòi hỏi trách nhiệm thường xuyên trong suốt nhiệm kỳ.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội cần nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội. Cơ quan nhà nước phải tiếp thu, giải trình rõ ràng ý kiến của Nhân dân, kịp thời chấn chỉnh hoạt động và khắc phục vi phạm.
Giá trị của các quyền hiến định phải được thể hiện ở khả năng thực hiện quyền và sự bảo vệ hữu hiệu đối với mỗi người. Chính sách giáo dục, y tế, an sinh xã hội và việc phân bổ nguồn lực phải góp phần bảo đảm công bằng, mở rộng cơ hội phát triển, nhất là đối với những người yếu thế, đồng bào ở những địa bàn khó khăn.
Các cơ quan tư pháp phải thực hiện đầy đủ trọng trách bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân theo chức năng, thẩm quyền; bảo đảm thẩm phán, hội đồng xét xử độc lập và chỉ tuân thủ theo pháp luật; nâng cao khả năng tiếp cận công lý, phòng ngừa oan sai. Mọi hành vi xâm phạm quyền con người, quyền công dân phải được xử lý theo pháp luật.
Quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân bị xâm phạm phải được bảo vệ, khôi phục; thiệt hại phải được bồi thường theo quy định của pháp luật. Quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân. Việc thực hiện quyền phải tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và lợi ích quốc gia, dân tộc.
Thứ ba, không ngừng nâng cao chất lượng thể chế, những quyết sách quốc gia trên nền tảng Hiến pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.
Hoàn thiện pháp luật phải cụ thể hóa đầy đủ các nguyên tắc hiến định, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật và sự gắn kết giữa các lĩnh vực; không để quy định này mở đường, quy định khác lại tạo ra rào cản. Phải tạo điều kiện cho đổi mới, sáng tạo có trách nhiệm, kiểm soát rủi ro vì lợi ích công, không đặt ra những rào cản bất hợp lý đối với sự phát triển.
Quốc hội cần nâng cao chất lượng quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, đặt mỗi quyết sách trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia. Các quyết định về ngân sách, đầu tư, sử dụng tài nguyên phải tính đầy đủ hiệu quả, khả năng cân đối nguồn lực và tác động đến các nhóm xã hội. Phát triển hôm nay phải tạo thêm năng lực cho ngày mai, không để lợi ích trước mắt làm tổn hại môi trường, sự ổn định và cơ hội của các thế hệ tiếp theo.
Việc trình, thẩm tra và thảo luận chính sách phải dựa trên căn cứ thực tiễn, đánh giá đầy đủ tác động, làm rõ các lựa chọn và điều kiện thực hiện. Chính phủ, các cơ quan trình chính sách và cơ quan thẩm tra phải chịu trách nhiệm về đề xuất, kiến nghị của mình, bảo đảm khách quan, chính kiến, ngăn ngừa lợi ích cục bộ chi phối, làm sai lệch mục tiêu chính sách.
Trong quyết định những vấn đề đối ngoại quan trọng, Quốc hội cần bảo đảm lợi ích quốc gia, dân tộc, tăng cường năng lực tự chủ và cơ sở pháp lý cho hội nhập, thực hiện nghiêm các cam kết quốc tế. Quốc hội cần giám sát chặt chẽ kết quả thực hiện các quyết sách lớn, việc sử dụng nguồn lực và trách nhiệm thực thi; phân biệt rõ bất cập của chính sách với hạn chế trong tổ chức thực hiện.
Những vướng mắc qua hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án phải được tổng hợp để kiến nghị hoàn thiện pháp luật. Kiến nghị giám sát phải rõ nội dung khắc phục, trách nhiệm và thời hạn thực hiện.
Thưa Quốc hội, thưa đồng bào, đồng chí!
80 năm trước, Quốc hội khóa I đã kết tinh ý chí, trí tuệ và khát vọng của Nhân dân trong bản Hiến pháp đầu tiên. Trách nhiệm của chúng ta hôm nay là phát huy những di sản ấy bằng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa liêm chính, có năng lực hành động, kiến tạo, phát triển và chịu trách nhiệm trước Nhân dân bằng những quyết sách bảo vệ lợi ích quốc gia và mở rộng cơ hội phát triển cho các thế hệ mai sau.
Tôi tin tưởng rằng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, với sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, Quốc hội cùng các cơ quan trong bộ máy nhà nước sẽ hoàn thành trọng trách của mình.
Tinh thần của Hiến pháp năm 1946 phải được thể hiện trong cách thực thi quyền lực, sự tận tâm phục vụ và cuộc sống ngày càng tốt đẹp của Nhân dân. Đó là sự tiếp nối xứng đáng di sản lập hiến, góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.
Chúc các đồng chí, quý vị đại biểu, đồng bào và chiến sĩ cả nước sức khỏe, hạnh phúc và thành công!
Xin trân trọng cảm ơn!
* Đầu đề do Báo Đại biểu Nhân dân đặt