Hiến pháp 1946 và sứ mệnh Quốc hội hôm nay

Ngày 9/11/1946, khi nền độc lập non trẻ đang đối mặt với muôn vàn khó khăn, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự kiện lịch sử ấy thể hiện tầm nhìn của những người đặt nền móng cho Nhà nước mới: nền độc lập phải được củng cố bằng một nền tảng pháp lý vững chắc, quyền làm chủ của nhân dân phải được ghi nhận và bảo đảm bằng Hiến pháp và pháp luật.

Kết tinh sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước dân chủ, lấy người dân làm gốc, Hiến pháp năm 1946 gồm Lời nói đầu, 7 chương và 70 điều, xác lập những nguyên tắc căn bản về chủ quyền quốc gia, quyền lực của nhân dân, quyền và nghĩa vụ của công dân và tổ chức bộ máy nhà nước. Đặc biệt, Điều 1 khẳng định: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”. Tinh thần ấy xuyên suốt bản Hiến pháp đầu tiên, từ việc xác lập quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân đến tổ chức và thực thi quyền lực trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

80 năm sau, tinh thần ấy tiếp tục gợi mở những vấn đề có ý nghĩa thời sự. Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao, nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh quốc gia. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức sản xuất, kinh doanh, quản trị xã hội, đặt ra những quan hệ mới đòi hỏi pháp luật phải kịp thời điều chỉnh. Đồng thời, việc tháo gỡ các điểm nghẽn, khắc phục những quy định chồng chéo, bất cập trong hệ thống pháp luật hiện hành cũng trở nên cấp thiết.

Yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp trong kỷ nguyên mới của đất nước đã được Bộ Chính trị nêu rõ trong Nghị quyết số 66-NQ/TW. Nghị quyết xác định xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển; nhấn mạnh yêu cầu pháp luật phải bám sát thực tiễn, mở đường, khơi thông nguồn lực, trở thành lợi thế cạnh tranh và động lực thúc đẩy tăng trưởng. Đặc biệt, Nghị quyết yêu cầu dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, chuyển mạnh sang cách tiếp cận vừa bảo đảm hiệu lực quản lý, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng sức sản xuất.

Ở chiều sâu tư tưởng, đây là điểm gặp gỡ với tinh thần lập hiến năm 1946: pháp luật phải xuất phát từ những đòi hỏi của thực tiễn, lấy quyền và lợi ích của người dân làm nền tảng.

Nếu 80 năm trước, nhiệm vụ lịch sử là xác lập nền tảng hiến định cho một nước Việt Nam độc lập, thì hôm nay, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện thể chế để phát huy tiềm năng, khơi thông nguồn lực và tạo dư địa cho những động lực tăng trưởng mới. Trong tiến trình ấy, Quốc hội giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách là cơ quan thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao.

Tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu Quốc hội phải “đi trước một bước về thể chế”, đổi mới mạnh mẽ tư duy lập pháp theo hướng kiến tạo và dẫn dắt phát triển, chủ động quyết định những vấn đề khó, những lĩnh vực mới, chưa có tiền lệ.

Yêu cầu đó đòi hỏi Quốc hội tiếp tục nâng cao chất lượng lập pháp, bảo đảm tính hợp hiến, thống nhất, khả thi của hệ thống pháp luật; chú trọng đánh giá tác động chính sách, lắng nghe ý kiến của các đối tượng chịu sự điều chỉnh và nâng cao trách nhiệm giải trình trong quá trình xây dựng luật. Đồng thời, cần phát huy vai trò giám sát, kịp thời phát hiện những bất cập trong thực thi, làm rõ trách nhiệm và đôn đốc khắc phục.

80 năm trước, với việc thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, Quốc hội khóa I đã đặt nền móng hiến định cho Nhà nước Việt Nam độc lập, khẳng định nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Tiếp nối tinh thần lập hiến năm 1946, Quốc hội hôm nay có trách nhiệm phát huy những giá trị nền tảng ấy trong thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, hoàn thiện thể chế phát triển, bảo đảm quyền lực nhà nước được tổ chức và thực thi theo Hiến pháp và pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Hà Lan