Sửa đổi Luật Phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ: Tăng trách nhiệm hậu kiểm, lấy an toàn của người dân làm mục tiêu trên hết, trước hết
Cắt giảm những thủ tục không còn cần thiết, khắc phục sự chồng chéo trong quản lý, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm có trách nhiệm, đồng thời duy trì và nâng cao những yêu cầu cốt lõi về an toàn phòng cháy, chữa cháy là bước hoàn thiện thể chế theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và quan điểm nhất quán lấy người dân làm trung tâm, lấy sự an toàn của người dân làm mục tiêu trên hết, trước hết.
Hoàn thiện pháp luật dựa trên nền tảng bảo vệ tính mạng, sức khỏe nhân dân
Nội dung sửa đổi Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ và Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ đã tạo lập khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện đối với hoạt động phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ.
Điều 1 xác định phạm vi điều chỉnh bao gồm hoạt động phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ; lực lượng, phương tiện, điều kiện hoạt động và quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có liên quan. Đặc biệt, Điều 5 quy định các nguyên tắc xuyên suốt, trong đó khoản 3 xác định chủ động phòng ngừa, lấy phòng ngừa là chính; khoản 4 yêu cầu chuẩn bị sẵn sàng lực lượng, phương tiện, phương án và các điều kiện cần thiết để kịp thời chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ; khoản 5 nhấn mạnh thống nhất chỉ huy, điều hành, phát huy vai trò lực lượng, phương tiện, hậu cần tại chỗ, ưu tiên cứu người, cứu tài sản. Những nguyên tắc này là nền tảng để đánh giá mọi sự điều chỉnh pháp luật trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ.
Dự thảo Luật thể hiện rõ sự đổi mới trong tư duy quản lý. Thay vì duy trì những thủ tục hành chính có tính chất trùng lặp, dự thảo Luật tập trung vào việc xác định đúng trách nhiệm, kiểm soát đúng nguy cơ và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Cắt giảm thủ tục không có nghĩa là giảm yêu cầu an toàn mà ngược lại, chính việc cắt giảm này tạo điều kiện để cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những nhiệm vụ có ý nghĩa trực tiếp đối với an toàn tính mạng, sức khỏe và tài sản của nhân dân.
Tăng cường hậu kiểm, bổ sung cơ chế kiểm soát trách nhiệm pháp lý
Dự thảo Luật đã bãi bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy và giao nhiệm vụ này cho chủ quản của các công trình, phương tiện chủ động nghiệm thu trên cơ sở bộ tiêu chí, tiêu chuẩn quy định. Khoản 4 Điều 18 Dự thảo quy định công trình, hạng mục công trình, phương tiện giao thông chỉ được đưa vào khai thác, sử dụng sau khi đã được nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy theo quy định. Trước khi đưa vào hoạt động, chủ đầu tư thực hiện khai báo kết quả nghiệm thu trên Cơ sở dữ liệu về phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ và truyền tin báo cháy hoặc thông báo cho cơ quan quản lý chuyên ngành.
Đây là điểm tối ưu hơn rõ rệt, chủ đầu tư được chủ động tổ chức nghiệm thu, không phải thực hiện thêm một thủ tục kiểm tra hành chính riêng biệt, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết quả nghiệm thu và điều kiện an toàn của công trình. Cơ quan quản lý nhà nước không mất đi quyền kiểm soát mà chuyển sang phương thức quản lý phù hợp hơn, tập trung vào kiểm tra, giám sát và hậu kiểm.
Việc sửa đổi Điều 18 không phải là sự nới lỏng yêu cầu an toàn, mà là sự thay đổi phương thức quản lý theo hướng giảm chi phí tuân thủ, nâng cao trách nhiệm của chủ thể và sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực công.
Dự thảo Luật thiết lập các cơ chế pháp lý bổ trợ để bảo đảm an toàn phòng cháy, chữa cháy không bị giảm sút. Cụ thể, dự thảo Luật sửa đổi điểm a khoản 2 Điều 11 về nội dung kiểm tra phòng cháy, chữa cháy theo hướng bổ sung việc kiểm tra chấp hành quy định về thẩm định thiết kế và nghiệm thu của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình, chủ phương tiện giao thông. Điều này cho thấy việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm được thiết kế đồng bộ với cơ chế kiểm tra trách nhiệm pháp lý.
Cùng với đó, dự thảo bổ sung hành vi “nghiệm thu về phòng cháy và chữa cháy không đúng quy định” vào danh mục hành vi bị nghiêm cấm tại khoản 5 Điều 14. Điều này có ý nghĩa quan trọng, bởi việc nghiệm thu không đúng quy định có thể dẫn đến công trình, phương tiện đưa vào hoạt động khi chưa bảo đảm an toàn, tiềm ẩn nguy cơ trực tiếp đối với tính mạng, sức khỏe và tài sản của nhân dân. Như vậy, dự thảo Luật không đơn thuần trao quyền chủ động cho chủ đầu tư mà đồng thời đặt ra trách nhiệm pháp lý rõ hơn với chủ đầu tư. Nếu không thực hiện đúng quy định về thẩm định thiết kế, nghiệm thu thì cơ quan quản lý nhà nước sẽ kiểm tra và xử lý.
Đây chính là giảm sự can thiệp hành chính nhưng vẫn đảm bảo kiểm soát việc chấp hành pháp luật. Khi trách nhiệm được xác định rõ, hậu kiểm được thực hiện tốt, vi phạm bị xử lý nghiêm minh thì hiệu lực quản lý nhà nước sẽ tốt hơn.
Hoàn thiện đồng bộ các quy định, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung nhiều điều, khoản có liên quan, bao gồm khoản 3 Điều 4, khoản 2 Điều 6, điểm a khoản 2 Điều 11, khoản 5 Điều 14, Điều 18, điểm c khoản 2 Điều 22, khoản 5 Điều 41, Điều 44, khoản 2 và khoản 7 Điều 55, khoản 5 Điều 8; đồng thời bãi bỏ một số quy định không còn phù hợp.
Việc sửa đổi đồng bộ này cho thấy Luật không xử lý các bất cập một cách đơn lẻ, mà hướng tới hoàn thiện tổng thể cơ chế quản lý nhà nước về phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ. Những điều chỉnh về thủ tục nghiệm thu, quản lý chất lượng sản phẩm, kiểm tra, phục hồi hoạt động và trách nhiệm của các chủ thể có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Đặc biệt, Điều 7 về trách nhiệm quản lý nhà nước và Điều 8 về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân tiếp tục là nền tảng để tổ chức thực hiện tốt công tác phòng cháy, chữa cháy. Việc phân cấp, phân quyền đi đôi với xác định rõ trách nhiệm, bảo đảm không có khoảng trống trong quản lý, không để việc cắt giảm thủ tục bị lợi dụng nhằm né tránh nghĩa vụ bảo đảm an toàn.
Cơ chế hậu kiểm được tổ chức theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên mức độ nguy hiểm của cháy, nổ, quy mô công trình, tính chất hoạt động và nguy cơ mất an toàn. Những cơ sở có nguy cơ cao phải được kiểm tra, giám sát chặt chẽ; những cơ sở có nguy cơ thấp và đã đảm bảo an toàn thì không nhất thiết phải kiểm tra.
Cùng với đó, cần phát huy hiệu quả các quy định về cơ sở dữ liệu, truyền tin báo cháy, ứng dụng khoa học, công nghệ tại Điều 4, Điều 20, Điều 23 và Điều 52 của Luật. Việc kết nối dữ liệu, khai báo thông tin, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ góp phần nâng cao khả năng phát hiện sớm, quản lý rủi ro, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Cải cách để an toàn hơn, phát triển bền vững hơn
Có thể khẳng định, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung lần này có nhiều điểm tối ưu hơn so với cơ chế hiện hành. Những nội dung sửa đổi tại Điều 11, Điều 14, Điều 18, Điều 44 và Điều 55 thể hiện sự chuyển đổi rõ nét từ quản lý hành chính nhiều tầng sang quản lý dựa trên trách nhiệm pháp lý, chất lượng, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và hậu kiểm.
Dự thảo vừa giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, vừa tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm. Đây là sự kết hợp giữa cải cách hành chính và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, giữa quyền chủ động của chủ thể và trách nhiệm bảo đảm an toàn.
Tuy nhiên, giá trị cao nhất của lần sửa đổi này không chỉ nằm ở những thủ tục được bãi bỏ, mà ở mục tiêu mà hệ thống pháp luật hướng tới. Phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ là lĩnh vực mà mọi chính sách, quy định đều phải đặt sự an toàn của con người ở vị trí trung tâm. Mọi hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện trong môi trường an toàn; mọi cải cách chỉ thực sự thành công khi vừa tạo thuận lợi cho phát triển, vừa bảo vệ tốt hơn tính mạng, sức khỏe và tài sản của nhân dân.
Một hệ thống pháp luật tiến bộ không phải là hệ thống có nhiều thủ tục nhất, mà là hệ thống quy định rõ trách nhiệm, kiểm soát đúng nguy cơ, xử lý nghiêm vi phạm và bảo vệ hiệu quả những giá trị quan trọng nhất của xã hội.
Đó chính là tinh thần cần được khẳng định trong lần sửa đổi Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ: giảm thủ tục hành chính nhưng không giảm yêu cầu an toàn; tăng quyền chủ động nhưng không giảm trách nhiệm pháp lý; chuyển sang hậu kiểm để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; lấy tính mạng, sức khỏe và sự an toàn của người dân làm mục tiêu trên hết, trước hết.