Bí quyết phổ cập AI của Mông Cổ: Bắt đầu từ giáo viên
Thay vì bắt đầu bằng việc trang bị thiết bị hay đưa AI trực tiếp vào lớp học, Mông Cổ lựa chọn đào tạo giáo viên trở thành lực lượng phổ cập công nghệ này.
Đào tạo giáo viên để nhân rộng kiến thức
Cuối tháng 5 vừa qua, một giáo viên Toán và một huấn luyện viên thể dục thể thao từ tỉnh cực Tây của Mông Cổ vượt quãng đường khoảng 1.335km đến thủ đô Ulaanbaatar. Trong suốt hành trình, hai người tranh thủ hoàn thiện dự án AI mà họ cùng phát triển trong nhiều tháng. Họ là hai trong số 500 giáo viên đến từ 21 tỉnh, thành trên cả nước tham gia lễ tốt nghiệp khóa đào tạo AI quốc gia lần thứ hai.
Điểm đáng chú ý là những giáo viên này không phải chuyên gia công nghệ thông tin. Họ là giáo viên tiểu học, giáo viên Toán, Địa lý và huấn luyện viên thể dục thể thao. Được lựa chọn từ gần 4.000 ứng viên, các giáo viên trải qua chương trình đào tạo trực tuyến trong 4 tháng, không phân biệt nơi công tác, từ thủ đô đến những khu vực xa xôi như sa mạc Gobi.
Chương trình nằm trong Chiến dịch AI quốc gia của Mông Cổ, được triển khai giai đoạn 2025 - 2029 trong khuôn khổ Liên minh Kỹ năng AI của Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU).
Thay vì đầu tư trước vào thiết bị rồi mới tính đến việc đào tạo người sử dụng, Mông Cổ lựa chọn giáo viên làm điểm khởi đầu. Nguyên tắc của chương trình khá đơn giản: đào tạo một giáo viên để kiến thức tiếp tục được truyền đến nhiều thế hệ học sinh. Mỗi giáo viên tốt nghiệp có trách nhiệm hướng dẫn ít nhất 40 học sinh mỗi năm.
Với 500 giáo viên của khóa đầu tiên, chương trình đã tiếp cận khoảng 10.000 học sinh. Sau khóa thứ hai, số giáo viên được chứng nhận tăng lên 1.000 người. Mục tiêu đến năm 2029 là xây dựng đội ngũ 2.500 giáo viên, qua đó đưa kiến thức AI đến 100.000 học sinh mỗi năm.
Cách làm này xuất phát từ thực tế giáo dục của Mông Cổ. Là quốc gia có mật độ dân số thấp nhất thế giới, Mông Cổ phải đối mặt với những thách thức đặc biệt trong việc bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng giữa các khu vực. Có những trường học cách thủ đô tới hai ngày di chuyển, trong khi điều kiện kết nối Internet và cơ sở vật chất còn hạn chế.
Phát biểu tại lễ tốt nghiệp, Bộ trưởng Giáo dục Mông Cổ Enkh-Amgalan Luvsantseren chỉ ra rằng khoảng cách giữa trường học thành thị và nông thôn, cũng như giữa trường công lập và tư thục, vẫn là vấn đề đáng quan tâm. Theo ông, chuyển đổi số với AI giữ vai trò trung tâm là một trong những hướng đi cần thiết để thu hẹp những khoảng cách này.
Trong bối cảnh đó, giáo viên trở thành nguồn lực đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn là cầu nối giúp học sinh tiếp cận công nghệ, nhất là tại những nơi hạ tầng số chưa phát triển đồng đều.
Đưa AI vào giải quyết những vấn đề thực tiễn
Một điểm nổi bật của chương trình là khuyến khích giáo viên phát triển các ứng dụng AI xuất phát từ nhu cầu của chính cộng đồng mình, thay vì chỉ học cách sử dụng những công cụ có sẵn.
Tại lễ tốt nghiệp, 19 nhóm giáo viên đã trình bày các dự án, từ bảo vệ quyền riêng tư của trẻ em đến cá nhân hóa việc học. Dự án giành chiến thắng gây bất ngờ khi kết hợp AI với một nhạc cụ truyền thống của Mông Cổ.
Đó là Hệ thống học Bishguur, một công cụ hỗ trợ học sinh luyện chơi đàn bishguur. Ứng dụng kết hợp công nghệ thị giác máy tính và phân tích âm thanh để đưa ra phản hồi theo thời gian thực về cao độ, vị trí đặt ngón tay, tư thế và cách lấy hơi. Nhờ đó, học sinh ở những ngôi làng xa xôi có thể nhận được hướng dẫn luyện tập vốn trước đây chủ yếu chỉ có thể tiếp cận khi học trực tiếp với những người thầy giàu kinh nghiệm.
Các dự án khác tập trung vào việc giảm tải công việc cho giáo viên. Tại một số trường công lập ở Mông Cổ, mỗi lớp học có thể có tới 50 học sinh, khiến việc theo sát từng em trở nên khó khăn. Một số nhóm đã phát triển trợ lý giảng dạy AI nhằm hỗ trợ giáo viên trong các công việc thường nhật. Những người đang thử nghiệm công cụ này cho biết họ tiết kiệm được khoảng 6 giờ mỗi tuần.
Kết quả trên tương đồng với nghiên cứu của Gallup và Quỹ Walton Family, theo đó, giáo viên sử dụng công cụ AI ít nhất mỗi tuần tiết kiệm trung bình 5,9 giờ làm việc, tương đương khoảng 6 tuần trong một năm học.
Giáo viên là hạ tầng quan trọng của phổ cập AI
Theo Báo cáo Tương lai việc làm năm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi vào năm 2030. Điều này cho thấy trang bị kỹ năng AI không còn là lựa chọn dành riêng cho những ngành nghề công nghệ mà đang trở thành yêu cầu ngày càng quan trọng đối với lực lượng lao động nói chung.
Tuy nhiên, hạ tầng công nghệ chưa thể bảo đảm mọi người đều có cơ hội tiếp cận tri thức mới. ITU ước tính, năm 2025, thế giới vẫn còn khoảng 2,2 tỷ người chưa được kết nối Internet. Tỷ lệ sử dụng Internet ở khu vực nông thôn đạt 58%, thấp hơn đáng kể so với 85% tại khu vực thành thị.
Đối với những cộng đồng còn hạn chế về kết nối, việc thu hẹp khoảng cách AI không thể chỉ dựa vào đầu tư hạ tầng. Cần có đội ngũ đủ năng lực để chuyển hóa công nghệ thành kiến thức dễ hiểu và ứng dụng thiết thực.
Đây cũng là bài toán nhân lực mà nhiều quốc gia phải đối mặt. UNESCO ước tính thế giới cần bổ sung 44 triệu giáo viên vào năm 2030. Vì vậy, việc tận dụng đội ngũ giáo viên hiện có, trang bị cho họ năng lực giảng dạy về AI, có thể là giải pháp giúp mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ mà không phải chờ đợi sự gia tăng tương ứng về nhân lực chuyên môn.
Từ mô hình của Mông Cổ, có thể rút ra hai kinh nghiệm đáng chú ý. Thứ nhất, trở ngại lớn không hẳn nằm ở nhu cầu học AI mà ở khả năng đưa kiến thức đến đúng đối tượng. Gần 4.000 giáo viên đăng ký dự tuyển 500 suất cho thấy sự quan tâm đáng kể của đội ngũ nhà giáo. Hình thức đào tạo trực tuyến, nội dung dễ tiếp cận và không giới hạn ở giáo viên các môn khoa học tự nhiên giúp chương trình mở rộng phạm vi tham gia.
Thứ hai, việc ứng dụng AI cần xuất phát từ bối cảnh văn hóa và nhu cầu thực tế của từng cộng đồng. Khi giáo viên được trao quyền lựa chọn vấn đề cần giải quyết, công nghệ có thể tạo ra những giá trị gần gũi hơn với người học, đồng thời góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa bản địa.
Từ tháng 9 này, 1.000 giáo viên được chứng nhận đã trở lại các trường học trên khắp Mông Cổ, mang theo nhiệm vụ phổ cập kiến thức AI cho học sinh. Những em nhỏ lần đầu tiếp xúc với công nghệ này sẽ được hướng dẫn bởi chính những người thầy mà các em đã quen thuộc và tin tưởng.
