Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh - Hiểu đúng bản chất, quản trị đúng rủi ro:Bài cuối: Quản lý thế nào để thị trường an toàn, minh bạch và hiệu quả?

Ai chịu trách nhiệm cuối cùng về an toàn thị trường?

Điều 8 dự thảo Luật quy định Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, giao Bộ Công Thương thực hiện chức năng quản lý, đồng thời quy định trách nhiệm phối hợp của các bộ, ngành liên quan. Cách tiếp cận này xuất phát từ chức năng quản lý hoạt động thương mại và mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa.

Tuy nhiên, giao dịch phái sinh còn liên quan trực tiếp đến tiền ký quỹ, ngân hàng, ngoại hối, thanh toán và an toàn tài chính. Chẳng hạn, khi một thành viên giao dịch thua lỗ lớn và không đủ khả năng thanh toán, vấn đề không còn giới hạn ở giá cà phê hay kim loại, mà có thể liên quan đến ngân hàng thanh toán, tài sản bảo đảm và nghĩa vụ tài chính của nhiều chủ thể khác.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là cơ quan nào quản lý thị trường, mà còn là ai chịu trách nhiệm giám sát từng loại rủi ro, ai có quyền quyết định biện pháp can thiệp và ai chịu trách nhiệm khi sự cố xảy ra.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều nước giao quản lý thị trường phái sinh cho cơ quan quản lý tài chính chuyên biệt. Trung Quốc thực hiện giám sát tập trung thông qua cơ quan điều tiết chứng khoán; Singapore giao cho Cơ quan Tiền tệ Singapore; Vương quốc Anh có sự tham gia của cơ quan quản lý tài chính và Ngân hàng Trung ương. Những mô hình này không hoàn toàn giống nhau. Điểm chung là chú trọng năng lực giám sát tài chính và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chuyên ngành.

Đối với Việt Nam, có thể nghiên cứu những phương án phân công quản lý khác nhau, nhưng trách nhiệm của Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan liên quan cần được xác định rõ ràng, tránh chồng chéo hoặc bỏ trống quản lý.

Một vấn đề đặc biệt đáng quan tâm là phân biệt chức năng phát triển thị trường với chức năng giám sát an toàn. Cơ quan thúc đẩy phát triển quan tâm đến mở rộng hoạt động, sản phẩm và thành viên; trong khi giám sát an toàn phải sẵn sàng hạn chế giao dịch khi rủi ro gia tăng. Hai chức năng này cần có cơ chế phối hợp và kiểm soát phù hợp, để mục tiêu tăng trưởng không làm suy giảm yêu cầu an toàn. Thị trường có thể vận hành theo cơ chế tự quản, nhưng trách nhiệm bảo đảm an toàn hệ thống phải được xác định rõ và có sự giám sát hiệu quả của Nhà nước.

Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ: Không chỉ là điều kiện thành lập

Dự thảo Luật thiết kế hai cấu phần quan trọng của thị trường tập trung là Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Nói đơn giản, Sở giao dịch tổ chức hoạt động mua bán hợp đồng, còn Trung tâm thanh toán bù trừ xác định nghĩa vụ tài chính, quản lý ký quỹ và xử lý rủi ro thanh toán.

Trong mô hình bù trừ trung tâm, tổ chức bù trừ đứng giữa các bên, trở thành đối tác của cả bên mua và bên bán. Cơ chế này giúp hạn chế rủi ro trực tiếp giữa các đối tác, nhưng đồng thời tập trung rủi ro vào chính Trung tâm thanh toán bù trừ. Do đó, đây không phải một doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thanh toán thông thường, mà là thiết chế hạ tầng có vai trò quan trọng đối với an toàn thị trường.

Theo bộ Nguyên tắc đối với hạ tầng thị trường tài chính do CPSS–IOSCO công bố năm 2012, tổ chức bù trừ trung tâm phải có cơ chế quản lý ký quỹ, nguồn lực tài chính, kiểm soát thanh khoản, xử lý thành viên mất khả năng thanh toán và kiểm tra khả năng chống chịu trước những tình huống bất lợi.

Từ góc độ lập pháp, điều cần làm rõ không chỉ là Trung tâm thanh toán bù trừ phải có bao nhiêu vốn điều lệ, mà còn là khả năng xử lý khi thị trường gặp sự cố. Nếu một thành viên không đủ tiền thanh toán, nguồn lực nào được sử dụng trước? Nếu nhiều thành viên đồng thời mất khả năng thanh toán, hệ thống có đủ nguồn lực không? Nếu thị trường biến động mạnh, việc bổ sung ký quỹ và xử lý vị thế được thực hiện như thế nào? Đó là những câu hỏi liên quan trực tiếp đến Quỹ hỗ trợ thanh toán, thứ tự chịu tổn thất, trách nhiệm của các thành viên và cơ chế giám sát.

Bên cạnh đó, mô hình sở hữu và quyền tự quản của Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ cũng cần được xem xét thận trọng. Những tổ chức này có thể hoạt động theo mô hình doanh nghiệp, nhưng đồng thời thực hiện chức năng hạ tầng thị trường quan trọng. Nếu không có cơ chế quản trị và giám sát phù hợp, có thể phát sinh xung đột giữa mục tiêu kinh doanh và trách nhiệm bảo đảm công bằng, an toàn. Vì vậy, việc lựa chọn mô hình tổ chức cần dựa trên năng lực tài chính, công nghệ, quản trị rủi ro, khả năng kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm giải trình, thay vì chỉ dựa vào hình thức sở hữu.

Tiền ký quỹ của nhà đầu tư phải được bảo vệ rõ ràng

Đây là một trong những vấn đề thiết thực nhất đối với người dân và doanh nghiệp. Khi tham gia giao dịch hợp đồng tương lai, nhà đầu tư thường chỉ phải ký quỹ một phần giá trị danh nghĩa của hợp đồng. Nhưng nếu giá biến động bất lợi, họ có thể phải bổ sung tiền trong thời gian ngắn; trường hợp không đáp ứng được, vị thế có thể bị đóng bắt buộc.

Như vậy, ký quỹ thấp không đồng nghĩa với rủi ro thấp. Chính cơ chế giao dịch bằng tiền ký quỹ tạo ra khả năng sử dụng đòn bẩy, làm cho lợi nhuận và tổn thất có thể biến động lớn so với số vốn ban đầu.

Đối với doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá, áp lực bổ sung ký quỹ còn có thể gây khó khăn về dòng tiền ngay cả khi hoạt động kinh doanh tổng thể đang được bảo vệ. Điều 44 dự thảo Luật đã quy định nguyên tắc quản lý tách biệt tài sản của nhà đầu tư với tài sản của tổ chức trung gian. Đây là cơ chế quan trọng để ngăn ngừa việc sử dụng tiền của khách hàng sai mục đích.

Tuy nhiên, Báo cáo thẩm tra đã lưu ý một số quy định cần tiếp tục làm rõ, nhất là quyền sử dụng tài sản ký quỹ của thành viên bù trừ, thứ tự ưu tiên xử lý và việc hoàn trả, chuyển giao tài sản khi tổ chức trung gian mất khả năng thanh toán.

Hãy hình dung một công ty thành viên bù trừ bị phá sản, trong khi khách hàng vẫn có tiền ký quỹ và những hợp đồng đang thực hiện hợp pháp. Khi đó, tiền của khách hàng có được tách khỏi tài sản của công ty phá sản không? Khách hàng có được lựa chọn chuyển hợp đồng sang tổ chức khác? Ai chịu trách nhiệm nếu tài sản bị sử dụng sai mục đích? Những vấn đề này cần có cơ sở pháp lý rõ ràng, bởi quyền tài sản không thể chỉ được bảo vệ bằng một tuyên bố nguyên tắc.

Kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là Nguyên tắc 14 của bộ nguyên tắc về hạ tầng thị trường tài chính, chú trọng cơ chế tách biệt tài sản khách hàng và chuyển giao vị thế, tài sản bảo đảm khi thành viên bù trừ gặp sự cố. Đối với Việt Nam, cần nghiên cứu vận dụng phù hợp, đồng thời bảo đảm thống nhất với pháp luật dân sự, phá sản và những quy định liên quan đến quyền tài sản.

Doanh nghiệp nhà nước và ngân hàng: Được tham gia đến đâu?

Điều 45 dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp nhà nước thực hiện giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Vấn đề quan trọng là phải phân biệt giao dịch phòng ngừa rủi ro với giao dịch đầu cơ.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp nhà nước nhập khẩu nguyên liệu sử dụng hợp đồng phái sinh để phòng ngừa nguy cơ giá tăng. Sau đó, giá nguyên liệu thực tế giảm, khiến hợp đồng phái sinh phát sinh lỗ, nhưng doanh nghiệp lại được hưởng lợi từ việc mua nguyên liệu với giá thấp hơn. Nếu chỉ nhìn khoản lỗ trên hợp đồng phái sinh mà không xem xét hiệu quả của hoạt động kinh doanh có liên quan, việc đánh giá có thể không phản ánh đúng bản chất.

Ngược lại, cũng không thể viện dẫn mục đích phòng ngừa rủi ro để hợp thức hóa các giao dịch không có nhu cầu hàng hóa thực tế, vượt hạn mức hoặc vi phạm quy trình quản lý vốn. Vì vậy, cần làm rõ nguyên tắc xác định nhu cầu phòng ngừa rủi ro, thẩm quyền phê duyệt, giới hạn giao dịch, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm giải trình. Một cơ chế phù hợp phải đồng thời bảo đảm hai yêu cầu: tạo điều kiện để doanh nghiệp sử dụng công cụ quản trị rủi ro hợp pháp và ngăn ngừa việc lợi dụng giao dịch phái sinh gây thất thoát vốn nhà nước.

Đối với các tổ chức tín dụng, cần xác định rõ quan hệ giữa Luật mới với pháp luật ngân hàng và hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa hiện hành. Ngân hàng có vai trò cung cấp sản phẩm, thanh toán và hỗ trợ quản trị rủi ro cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động này phải chịu những yêu cầu tương xứng về vốn, thanh khoản, kiểm soát nội bộ và giám sát chuyên ngành. Điều cần tránh là vừa tạo thêm những tầng nấc trung gian không cần thiết, vừa để xuất hiện khoảng trống quản lý đối với các nghiệp vụ có tính chất tài chính.

Liên thông quốc tế: Mở rộng cơ hội nhưng phải kiểm soát được rủi ro

Giá nhiều loại hàng hóa của Việt Nam được hình thành hoặc chịu tác động lớn từ thị trường quốc tế. Vì vậy, liên thông với các Sở giao dịch hàng hóa nước ngoài có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận sản phẩm đa dạng hơn, thanh khoản tốt hơn và nâng cao khả năng phòng ngừa rủi ro.

Tuy nhiên, liên thông quốc tế không đơn giản là chuyển lệnh mua bán ra nước ngoài. Hoạt động này còn liên quan đến chuyển tiền, ký quỹ ngoại tệ, nghĩa vụ thanh toán, an toàn dữ liệu, pháp luật nước ngoài và cơ chế giải quyết tranh chấp. Nếu tổ chức bù trừ nước ngoài gặp sự cố, quyền lợi của nhà đầu tư Việt Nam được bảo vệ ra sao? Nếu đối tác quốc tế đột ngột tăng yêu cầu ký quỹ, hệ thống trong nước ứng phó thế nào? Khi xảy ra hành vi thao túng hoặc vi phạm, cơ quan quản lý Việt Nam có thể phối hợp giám sát đến đâu? Đây là những tình huống cần được dự liệu trong Luật.

Đối với thị trường giao dịch theo thỏa thuận (OTC), vấn đề cũng cần được nhìn nhận đầy đủ. Phương thức này cho phép các bên thiết kế hợp đồng phù hợp với nhu cầu kinh doanh cụ thể, nhưng có thể phát sinh rủi ro đối tác và thiếu minh bạch nếu không có cơ chế báo cáo, giám sát thích hợp. Do đó, cần phân biệt những hợp đồng thương mại thông thường với các giao dịch phái sinh có quy mô lớn, tần suất cao hoặc khả năng ảnh hưởng đến hệ thống, để áp dụng yêu cầu quản lý tương xứng với mức độ rủi ro.

Phát triển thị trường trong nước và mở rộng liên thông quốc tế không phải hai mục tiêu đối lập. Thị trường trong nước cần được nâng cao năng lực cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm, chi phí hợp lý và an toàn giao dịch; còn hoạt động liên thông phải bảo đảm tuân thủ pháp luật, cam kết quốc tế và yêu cầu quản lý rủi ro.

Kiểm soát rủi ro phải đi đôi với bảo vệ quyền hợp pháp

Dự thảo Luật đã đề cập các biện pháp quản trị rủi ro như ký quỹ, giới hạn vị thế, cảnh báo, tạm ngừng giao dịch và can thiệp khẩn cấp. Đây là những công cụ cần thiết, nhưng việc áp dụng phải có căn cứ pháp lý và cơ chế kiểm soát rõ ràng.

Chẳng hạn, tạm ngừng giao dịch có thể giúp hạn chế rủi ro trong tình huống bất thường. Tuy nhiên, nếu thực hiện không phù hợp, biện pháp này cũng có thể khiến nhà đầu tư không thể đóng vị thế để hạn chế tổn thất. Tương tự, quyền yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản, phong tỏa tài sản hoặc xử lý ký quỹ đều tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Vì vậy, cần xác định rõ điều kiện áp dụng, thẩm quyền quyết định, thời hạn, trách nhiệm giải trình và cơ chế khiếu nại, xem xét lại.

An toàn thị trường và bảo vệ quyền tài sản không phải hai yêu cầu đối lập. Một khuôn khổ pháp lý tốt phải bảo đảm cả khả năng xử lý rủi ro kịp thời và việc ngăn ngừa lạm dụng quyền lực. Bên cạnh đó, giám sát hiện đại phải dựa trên dữ liệu đầy đủ, kịp thời, có khả năng kiểm chứng độc lập. Không thể chỉ dựa vào báo cáo của các tổ chức được giám sát mà thiếu cơ chế đối chiếu, phát hiện giao dịch bất thường và nhận diện nguy cơ rủi ro lan truyền.

Đặc biệt, khi giao dịch điện tử phát triển, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và khả năng duy trì hoạt động liên tục của hệ thống phải được đặt trong yêu cầu quản trị rủi ro tổng thể. An toàn thị trường không chỉ là xử lý thiệt hại sau khi sự cố xảy ra, mà trước hết là phát hiện sớm, ngăn ngừa và hạn chế sự lan truyền rủi ro.

Luật phải rõ về trách nhiệm và khả thi khi thực hiện

Một đạo luật có thể quy định đầy đủ các nguyên tắc, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện. Dự thảo Luật đề xuất thời hạn chuyển tiếp 24 tháng đối với một số tổ chức đang hoạt động. Tuy nhiên, việc hình thành hệ thống thanh toán bù trừ, xây dựng cơ sở dữ liệu, đào tạo nhân lực và kết nối với hệ thống ngân hàng đòi hỏi nguồn lực tài chính, công nghệ và năng lực quản lý đáng kể. Vì vậy, lộ trình thực hiện cần được đánh giá dựa trên những điều kiện cụ thể, không chỉ dựa vào mốc thời gian.

Một vấn đề khác là dự thảo Luật dự kiến bãi bỏ các quy định từ Điều 63 đến Điều 73 của Luật Thương mại năm 2005. Báo cáo thẩm tra đã lưu ý nguy cơ tạo khoảng trống pháp lý đối với hoạt động giao ngay tập trung nếu các quy định được bãi bỏ không được xử lý đồng bộ. Đây là yêu cầu quan trọng để bảo đảm tính thống nhất của pháp luật và sự ổn định của các quan hệ kinh doanh hiện hành.

Nhìn tổng thể, các vấn đề trọng tâm mà Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Quốc hội thảo luận có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Không thể có thị trường lành mạnh nếu phạm vi điều chỉnh chưa rõ, trách nhiệm quản lý chồng chéo, hạ tầng thanh toán thiếu an toàn hoặc quyền tài sản của người tham gia chưa được bảo vệ đầy đủ.

Vì vậy, việc hoàn thiện Luật cần được xem xét trong tổng thể yêu cầu phát triển thị trường, nâng cao chất lượng quản lý nhà nước, bảo vệ người tham gia và duy trì an toàn tài chính. Thước đo quan trọng của một thị trường hàng hóa phái sinh hiện đại không chỉ là số lượng hợp đồng được giao dịch, mà còn là khả năng giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro giá, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư và góp phần nâng cao tính ổn định, sức chống chịu của nền kinh tế.

PGS.TS. Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam