Dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi): Góp phần xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển

Hoàn thiện nguyên tắc pháp lý, xác lập nền tảng của xã hội kỷ cương

Dự thảo Luật đã thể hiện sự chú trọng hoàn thiện nền tảng nhận thức và nguyên tắc xử lý. Tại Điều 2 bổ sung các khái niệm “cố ý vi phạm hành chính”, “vô ý vi phạm hành chính” và “thời hiệu xử lý vi phạm hành chính”, đồng thời làm rõ khái niệm tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính. Việc bổ sung, chuẩn hóa các khái niệm này góp phần tạo cơ sở thống nhất trong áp dụng pháp luật, nhận diện lỗi và xác định trách nhiệm của chủ thể vi phạm.

Điều 3 tiếp tục xác lập những nguyên tắc quan trọng trong xử lý vi phạm hành chính: mọi vi phạm phải được phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm minh; hậu quả do vi phạm gây ra phải được khắc phục; việc xử phạt phải bảo đảm khách quan, công bằng, đúng thẩm quyền và đúng pháp luật. Dự thảo Luật đồng thời chỉnh lý, bổ sung các quy định về tình tiết tăng nặng tại Điều 10, trong đó có hành vi lợi dụng tình trạng khẩn cấp để vi phạm và vi phạm đối với từ hai cá nhân, tổ chức trở lên trong cùng một vụ việc.

Những quy định này cho thấy định hướng hoàn thiện pháp luật không chỉ nhằm tăng cường tính nghiêm minh mà còn hướng tới xác định trách nhiệm rõ ràng, xử lý tương xứng với tính chất, mức độ vi phạm. Kỷ cương xã hội được xây dựng trên cơ sở mọi chủ thể đều phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, đồng thời được bảo vệ trước pháp luật.

Tăng hiệu lực xử phạt, khắc phục hậu quả, bảo vệ lợi ích cộng đồng

Một xã hội kỷ cương cần có chế tài đủ sức răn đe, mục tiêu không phải là phạt và thu tiền phạt mà quan trọng hơn là ngăn chặn vi phạm, khôi phục trạng thái hợp pháp bị xâm phạm và bảo vệ lợi ích chung.

Dự thảo Luật đã thể hiện nỗ lực hoàn thiện hệ thống hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả. Điều 22 quy định nguyên tắc áp dụng các hình thức xử phạt, trong đó chỉnh lý, bổ sung hình thức “đình chỉ hoạt động có thời hạn”. Điều 24 nâng mức phạt tiền tối đa chung từ 1,0 tỷ đồng lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và từ 2 tỷ đồng lên 3 tỷ đồng đối với tổ chức; Điều 25 tiếp tục rà soát, điều chỉnh mức phạt tiền tối đa trong các lĩnh vực, đồng thời bổ sung những lĩnh vực quản lý nhà nước mới, phù hợp với yêu cầu phát triển.

Đối với các biện pháp khắc phục hậu quả, Điều 29 và các điều tiếp theo của dự thảo Luật tiếp tục xác lập cơ chế buộc khôi phục tình trạng ban đầu, buộc khắc phục ô nhiễm môi trường, buộc cải chính thông tin sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn, buộc thu hồi sản phẩm, hàng hóa không bảo đảm chất lượng và buộc nộp lại khoản lợi bất chính. Đáng chú ý, Điều 31 chỉnh lý nội dung buộc phá dỡ công trình, phần công trình xây dựng sai phạm theo hướng “xây dựng không đúng quy định”, qua đó bao quát hơn các tình huống vi phạm trong thực tiễn.

Những quy định này khẳng định xử lý vi phạm hành chính không chỉ là áp dụng hình phạt mà còn là cơ chế bảo vệ lợi ích công cộng, khôi phục trật tự quản lý và ngăn chặn hậu quả tiếp diễn. Đây là yêu cầu thiết yếu để xây dựng xã hội an toàn, văn minh và phát triển hài hòa.

Hiện đại hóa quy trình xử lý, đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia

Một điểm nổi bật của dự thảo Luật là hoàn thiện quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục xử lý vi phạm hành chính gắn với yêu cầu tổ chức bộ máy và chuyển đổi số.

Điều 39 quy định về thẩm quyền xử phạt theo hướng không liệt kê cụ thể tất cả chức danh có thẩm quyền trong Luật, mà xác định các nhóm chủ thể và giao Chính phủ quy định chi tiết. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm tính ổn định của Luật trong bối cảnh tổ chức, bộ máy có thể tiếp tục thay đổi; đồng thời tạo điều kiện phân định thẩm quyền linh hoạt, rõ ràng và phù hợp với thực tiễn quản lý. Điều 40 bổ sung nguyên tắc xác định thẩm quyền căn cứ vào nơi xảy ra hành vi vi phạm hoặc theo lĩnh vực, ngành quản lý, góp phần hạn chế chồng chéo, bỏ sót hoặc kéo dài quá trình xử lý.

Đối với hoạt động xử lý trên môi trường điện tử, Điều 19 quy định việc xử lý vi phạm hành chính được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu xử lý vi phạm hành chính. Điều 45 bổ sung quy định hồ sơ xử phạt đã được lưu trữ trên môi trường điện tử thì không phải lưu trữ bản giấy; Điều 48 bổ sung quy định về thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử. Đây là những điều chỉnh quan trọng nhằm giảm thủ tục hành chính, tăng hiệu quả quản lý và đáp ứng yêu cầu xử lý những hành vi vi phạm trong môi trường số.

Cùng với đó, Điều 47 hoàn thiện căn cứ xác minh tình tiết vụ việc; Điều 50 mở rộng các trường hợp cá nhân, tổ chức có quyền giải trình, trong đó có trường hợp bị tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính. Điều 54 bổ sung trường hợp không ra quyết định xử phạt khi hành vi không còn là hành vi vi phạm tại thời điểm xem xét; Điều 55 điều chỉnh thời hạn ra quyết định xử phạt; Điều 56 bổ sung quy định về việc ra một quyết định xử phạt đối với trường hợp một cá nhân, tổ chức thực hiện nhiều vi phạm được xử lý trong cùng một lần.

Những quy định này cho thấy nỗ lực xây dựng quy trình xử lý thống nhất, chặt chẽ, thuận tiện hơn, đồng thời bảo đảm quyền giải trình và tính khách quan trong từng quyết định. Đồng thời xác định công nghệ thông tin, chuyển đổi số được sử dụng như công cụ nâng cao hiệu lực quản lý, nhưng phải gắn với tính xác thực của dữ liệu, khả năng kiểm tra và trách nhiệm giải trình.

Bảo đảm thi hành nghiêm minh, phân cấp gắn với trách nhiệm

Một quyết định xử phạt vi phạm hành chính chỉ thực sự phát huy giá trị khi được tổ chức thi hành đầy đủ, đúng pháp luật. Vì vậy, dự thảo Luật đã chú trọng hoàn thiện các quy định về thi hành quyết định xử phạt, cưỡng chế và các biện pháp xử lý hành chính.

Điều 65 và Điều 66 bổ sung cơ chế hoãn thi hành, miễn thi hành hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả trong những trường hợp luật định, nhằm tháo gỡ khó khăn thực tiễn nhưng vẫn bảo đảm điều kiện, trình tự và trách nhiệm của người có thẩm quyền. Điều 67 hoàn thiện phương thức nộp tiền phạt, bao gồm nộp tại ngân hàng thương mại được ủy nhiệm thu hoặc qua trung gian thanh toán. Điều 74 quy định rõ điều kiện áp dụng cưỡng chế, gắn với việc hết thời hạn chấp hành mà cá nhân, tổ chức không chấp hành hoặc chấp hành không đầy đủ quyết định xử phạt.

Đối với các biện pháp xử lý hành chính, dự thảo Luật tiếp tục phân định thẩm quyền, thủ tục theo mô hình tổ chức chính quyền hiện nay. Điều 91 xác định Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu; đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc; đưa đi cai nghiện bắt buộc, trong khi Tòa án nhân dân khu vực quyết định áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng. Dự thảo đồng thời bổ sung, chỉnh lý các thủ tục xem xét, chuyển hồ sơ và quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính để bảo đảm phù hợp với việc phân cấp, phân quyền.

Việc phân cấp này góp phần tăng tính chủ động của chính quyền cơ sở, rút ngắn quy trình và nâng cao hiệu quả quản lý.

Hoàn thiện pháp luật để xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển

Tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW đặt ra yêu cầu xây dựng xã hội không chỉ có kỷ cương, an toàn mà còn văn minh, hài hòa và phát triển. Điều đó có nghĩa là pháp luật phải được thực thi nghiêm minh, nhưng đồng thời bảo đảm công bằng, tôn trọng quyền con người, quyền công dân; xử lý vi phạm phải gắn với phòng ngừa, giáo dục, khắc phục hậu quả và củng cố niềm tin của nhân dân.

Chính vì vậy, Luật Xử lý vi phạm hành chính không đơn thuần là công cụ xử phạt, mà là thiết chế pháp lý quan trọng góp phần duy trì trật tự quản lý nhà nước, bảo vệ lợi ích công cộng và tạo lập môi trường ổn định cho đời sống xã hội, hoạt động kinh doanh và phát triển. Việc tiếp tục hoàn thiện Luật theo hướng rõ ràng, minh bạch, hiện đại, có kiểm soát và bảo đảm quyền hợp pháp của các chủ thể chính là bước đi cần thiết nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển theo Nghị quyết 18-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 3, khóa XIV.

Đại tá, PGS. TS Nguyễn Trung Kiên - ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại