Nghiên cứu cơ chế ngoại lệ cho người thân nhận trẻ làm con nuôi trong trường hợp đặc biệt

Xem xét trường hợp đặc biệt trên cơ sở lợi ích tốt nhất của trẻ

Đại biểu Lý Anh Thư cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Nuôi con nuôi nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý, bảo đảm trẻ em được chăm sóc, nuôi dưỡng trong môi trường gia đình an toàn, ổn định và hạnh phúc.

Qua nghiên cứu dự thảo dự kiến tiếp thu, chỉnh lý và Báo cáo số 919 tiếp thu, giải trình của Bộ Tư pháp, đại biểu nhận thấy cơ quan soạn thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến, làm rõ hơn điều kiện, trách nhiệm và các biện pháp bảo vệ trẻ em.

Về các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 5, đại biểu đồng tình với việc khoản 4 đã được chỉnh lý theo hướng cấm cung cấp thông tin, môi giới việc cho, nhận con nuôi trái pháp luật, không còn giới hạn ở hành vi thực hiện thông qua mạng viễn thông, mạng xã hội hoặc nền tảng điện tử.

Tuy nhiên, thực tiễn có thể xuất hiện việc tìm kiếm, giới thiệu, kết nối các bên để chuyển giao trẻ em trái pháp luật nhưng người thực hiện không thừa nhận mình là người môi giới. Vì vậy, quy định cần bao quát những hành vi này, đồng thời phân biệt rõ với hoạt động tư vấn, hỗ trợ và tìm gia đình thay thế đúng pháp luật.

Đại biểu đề nghị chỉnh lý khoản 4 Điều 5 theo hướng nghiêm cấm việc cung cấp thông tin, môi giới, tìm kiếm, kết nối việc cho, nhận con nuôi trái pháp luật dưới mọi hình thức, góp phần thống nhất trong phòng ngừa và xử lý vi phạm.

Đối với quy định tại khoản 5 Điều 5 về việc nhận con nuôi giữa những người có quan hệ huyết thống, đại biểu cho rằng quy định xuất phát từ yêu cầu bảo đảm tính ổn định của quan hệ gia đình, tránh chồng lấn về địa vị pháp lý và phòng ngừa việc lợi dụng nuôi con nuôi. Tuy nhiên, cần cân nhắc việc cấm tuyệt đối trong mọi trường hợp, kể cả khi việc nhận con nuôi xuất phát từ nhu cầu chính đáng và mang lại lợi ích tốt nhất cho trẻ.

Theo đại biểu, pháp luật khó có thể dự liệu hết những tình huống đặc biệt phát sinh trong đời sống. Trên thực tế, có trường hợp ông, bà hoặc anh, chị, em trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ trong thời gian dài do cha, mẹ đẻ đã qua đời, không còn khả năng chăm sóc hoặc vì hoàn cảnh đặc biệt khác mà không thể thực hiện đầy đủ trách nhiệm làm cha, mẹ.

Người thân có thể đáp ứng tốt nhu cầu vật chất, tình cảm của trẻ, nhưng việc chăm sóc trên thực tế không phải lúc nào cũng thay thế được nhu cầu xác lập quan hệ cha, mẹ - con ổn định về mặt pháp lý. Trẻ em còn cần được bảo đảm đầy đủ các quyền và lợi ích gắn với địa vị pháp lý của mình trong gia đình.

Trong những hoàn cảnh cụ thể, việc xác lập quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi có thể tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho việc đại diện, chăm sóc, giáo dục và thực hiện các quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ và con. Nếu việc nhận nuôi xuất phát từ nhu cầu chính đáng, phù hợp với nguyện vọng và lợi ích tốt nhất của trẻ, việc chỉ căn cứ vào quan hệ huyết thống để từ chối xem xét có thể khiến pháp luật chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế của trẻ em.

Từ đó, đại biểu đề nghị giữ nguyên nguyên tắc chung nhưng nghiên cứu bổ sung cơ chế ngoại lệ, cho phép xem xét việc ông, bà nhận cháu làm con nuôi hoặc anh, chị, em ruột nhận nhau làm con nuôi trong những trường hợp đặc biệt.

Việc giải quyết phải được kiểm soát chặt chẽ, dựa trên các tiêu chí cụ thể về hoàn cảnh của trẻ; sự cần thiết phải xác lập quan hệ nuôi con nuôi; điều kiện, động cơ của người nhận nuôi; sự tự nguyện của các bên theo quy định pháp luật và những hệ quả đối với quan hệ gia đình hiện có.

Không lấy sự vắng mặt của cha, mẹ thay cho sự đồng ý

Về sự đồng ý giải quyết nuôi con nuôi tại khoản 1 Điều 20, đại biểu Lý Anh Thư ghi nhận dự thảo đã làm rõ yêu cầu lấy ý kiến khi xác định được một hoặc cả hai người là cha đẻ, mẹ đẻ; đồng thời bổ sung việc xem xét nguyện vọng, tình cảm, thái độ của trẻ theo độ tuổi và mức độ trưởng thành.

Để quy định rõ ràng hơn, đại biểu đề nghị chỉnh lý câu đầu theo hướng: trường hợp chỉ xác định được cha đẻ hoặc mẹ đẻ thì phải có sự đồng ý của người đó; trường hợp xác định được cả cha đẻ và mẹ đẻ thì phải có sự đồng ý của cả hai người.

Đồng thời, cần làm rõ cách xử lý khi cha, mẹ đã chết, bị tuyên bố mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc trẻ có người giám hộ. Theo đại biểu, những nội dung này cần được thể hiện bằng nguyên tắc đủ rõ trong Luật, tránh cách hiểu và áp dụng khác nhau, thay vì chỉ giải thích trong báo cáo.

Riêng trường hợp chưa xác định được cha, mẹ, đại biểu đề nghị phân biệt với trường hợp đã xác định được nhưng chưa liên hệ được. Việc xác minh phải chặt chẽ, không lấy sự vắng mặt thay cho sự đồng ý.

Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng rõ điều kiện, rõ trách nhiệm, bảo đảm tự nguyện và khả thi, để mỗi quyết định nuôi con nuôi thực sự mang lại một mái ấm an toàn, ổn định, lâu dài cho trẻ em.

Đào Cảnh