Ngày Thế giới phòng chống đột quỵ: Nhận biết 5 yếu tố ít ngờ tới
Số ca đột quỵ ở người trong độ tuổi lao động đang gia tăng, khiến căn bệnh vốn thường được xem là vấn đề của người cao tuổi trở thành mối lo ngày càng lớn.
Đột quỵ không còn là căn bệnh chỉ gặp ở người cao tuổi
Claire Arnopp, một bà mẹ 3 con sống tại Welwyn Garden City, hạt Hertfordshire (Anh), mới 39 tuổi khi bất ngờ bị đột quỵ. Trước đó, khi vào nhà vệ sinh, cô hoàn toàn không nghĩ rằng chỉ vài phút sau, mình sẽ rơi vào tình trạng không thể cử động một bên cơ thể và gần như mất khả năng nói.
“Tôi cảm thấy một luồng cảm giác kỳ lạ chạy dọc sống lưng, gần giống như một cơn ớn lạnh. Sau đó, tôi nhận ra chiếc điện thoại đang cầm trên tay đã nằm dưới sàn. Khi cúi xuống nhặt, tôi không thể nắm bàn tay lại. Cánh tay mềm nhũn, nửa mặt bên trái tê dại. Rồi tôi nhận ra mình cũng nói không rõ lời. Cảm giác bao trùm lúc ấy là kinh hoàng”, Arnopp kể lại.
Dù nhận ra các triệu chứng có thể là dấu hiệu đột quỵ, cô vẫn bị sốc khi bác sĩ xác nhận chẩn đoán: “Tôi từng nghĩ đột quỵ chỉ xảy ra khi về già, chứ không phải căn bệnh có thể ảnh hưởng đến một phụ nữ ở độ tuổi 30”, cô chia sẻ.
Trường hợp của Arnopp không phải cá biệt. Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ, số ca đột quỵ ở người trẻ trong độ tuổi lao động (18-65 tuổi) đã tăng 44% trong thập kỷ qua.
Bà Maeva May, Giám đốc chính sách và nghiên cứu của Hiệp hội Đột quỵ Anh (Stroke Association), cho rằng các yếu tố nguy cơ chính như tăng huyết áp, tiểu đường và béo phì đang gia tăng. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng một người bị đột quỵ ở độ tuổi 40 đồng nghĩa với việc họ có lối sống không lành mạnh.
Giáo sư Deb Lowe, chuyên gia y học về đột quỵ tại Đại học Lancashire, đồng thời là Giám đốc y khoa của Hiệp hội Đột quỵ cho biết, đột quỵ phổ biến hơn khi tuổi tác tăng lên, nhưng hiện nay cứ 4 ca đột quỵ thì có 1 ca xảy ra ở người dưới 65 tuổi. Nguyên nhân không phải lúc nào cũng dễ xác định, bởi bệnh có thể xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố ít được chú ý.
Đáng chú ý, trước khi bị đột quỵ, Arnopp từng trải qua một cơn đau nửa đầu kèm hiện tượng tiền triệu (aura) kéo dài 3 ngày nhưng không nghĩ rằng triệu chứng này có liên quan.
Những yếu tố nguy cơ ít được chú ý
1. Đau nửa đầu kèm hiện tượng tiền triệu
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Neurology Today cho thấy những người ở tuổi trung niên có tiền sử đau nửa đầu kèm hiện tượng tiền triệu có nguy cơ đột quỵ thiếu máu não cao gần gấp đôi so với người không mắc chứng đau nửa đầu.
Hiện tượng tiền triệu có thể biểu hiện qua những thay đổi về thị giác như nhìn thấy ánh sáng nhấp nháy, rối loạn cảm giác hoặc khó nói. Đột quỵ thiếu máu não xảy ra khi cục máu đông làm gián đoạn nguồn cung cấp oxy lên não. Trong khi đó, những người bị đau nửa đầu nhưng không có hiện tượng tiền triệu không ghi nhận mức nguy cơ tương tự.
Nguyên nhân của mối liên hệ này hiện chưa được làm rõ. Tuy nhiên, nguy cơ có thể tăng cao hơn ở phụ nữ hút thuốc, có các yếu tố nguy cơ đột quỵ khác hoặc sử dụng biện pháp tránh thai chứa estrogen.
2. Ngáy to khi ngủ
Ngáy quá to có thể là dấu hiệu của hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, một rối loạn đã được Tổ chức Đột quỵ châu Âu xác định có liên quan đến nguy cơ đột quỵ gia tăng.
Tình trạng này khiến quá trình hô hấp liên tục bị gián đoạn trong lúc ngủ, làm giảm nồng độ oxy và gây áp lực lên cơ thể. Theo thời gian, những đợt gián đoạn lặp đi lặp lại có thể góp phần gây tăng huyết áp, viêm và những thay đổi ở mạch máu cũng như tim.
Nguy cơ mắc hội chứng này thường cao hơn ở người thừa cân. Phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và sau mãn kinh cũng cần lưu ý. Do hiện tượng ngưng thở xảy ra khi ngủ, nhiều người không nhận ra mình mắc bệnh. Ngáy to, có những khoảng ngừng thở được người khác quan sát thấy và tình trạng mệt mỏi kéo dài vào ban ngày là những dấu hiệu cần trao đổi với bác sĩ.
3. Chấn thương và vận động cổ đột ngột
Theo Giáo sư Deb Lowe, chấn thương vùng cổ, kể cả va chạm nhẹ, nâng vật nặng hoặc chuyển động cổ đột ngột, có thể gây bóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống, tức tình trạng lớp lót bên trong thành mạch máu bị rách.
Tình trạng này có thể xảy ra khi chơi thể thao cường độ cao, tập nâng tạ, tham gia các trò chơi cảm giác mạnh trên tàu lượn siêu tốc hoặc thực hiện những tư thế yoga khó khiến cổ bị kéo căng quá mức. Viện Y tế Quốc gia Mỹ cho biết đây là một trong những yếu tố có liên quan đến các ca đột quỵ ở người trẻ.
Bác sĩ Suzanne Wylie thuộc IQ Doctor lưu ý nguy cơ đặc biệt đáng quan tâm ở những người vốn không quen vận động cường độ cao nhưng đột ngột tham gia các hoạt động thể chất mạnh.
4. Ô nhiễm không khí tại đô thị
Ô nhiễm không khí cũng là một yếu tố nguy cơ đáng chú ý. Theo Hiệp hội Đột quỵ Anh, ô nhiễm không khí hiện được ước tính liên quan đến 14% tổng số ca tử vong do đột quỵ và khoảng 11.000 ca tử vong do bệnh tim và đột quỵ tại Anh mỗi năm.
Việc tiếp xúc với ô nhiễm không khí trong cả ngắn hạn và dài hạn có thể khiến các hạt bụi mịn đi sâu vào phổi, thậm chí xâm nhập vào máu, góp phần gây viêm và tổn thương hệ tim mạch. Ô nhiễm không khí cũng liên quan đến tình trạng tăng huyết áp - yếu tố nguy cơ có thể thay đổi quan trọng nhất đối với đột quỵ.
5. Ngồi lâu, ít vận động
Thói quen ngồi liên tục trong thời gian dài cũng có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ. Các nghiên cứu cho thấy những người ngồi khoảng 13 giờ mỗi ngày trở lên có nguy cơ đột quỵ cao hơn 44%. Ngay cả việc ngồi liên tục hơn 17 phút cũng được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ cao hơn so với những người chỉ ngồi trong các khoảng thời gian ngắn, từ 8 phút trở xuống.
Theo bà Maeva May, tình trạng ít vận động kéo dài ảnh hưởng đến khả năng điều hòa đường huyết, huyết áp và chất béo trong máu, những yếu tố có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe tim mạch lâu dài.
Đối với nhân viên văn phòng, tuổi trung niên thường cũng là giai đoạn gắn liền với nhiều năm làm việc tại bàn giấy. Vì vậy, vận động cần trở thành một phần trong ngày làm việc, thay vì chỉ tập trung vào những buổi đến phòng tập.
Thường xuyên đứng dậy, đi cầu thang bộ hoặc xen kẽ các khoảng ngồi kéo dài bằng hoạt động thể chất nhẹ nhàng đều có ích. Người trưởng thành nên hướng tới khoảng 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa phải mỗi tuần.
Phần lớn ca đột quỵ có thể phòng ngừa
Hai chuyên gia nhấn mạnh, phần lớn các ca đột quỵ là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố sức khỏe và lối sống, chứ không phải do một nguyên nhân đơn lẻ. Tuy nhiên, khoảng 90% ca đột quỵ được cho là có thể phòng ngừa, thông qua việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ và điều chỉnh thói quen sinh hoạt.
Giáo sư Deb Lowe khuyến nghị duy trì tập thể dục thường xuyên, không hút thuốc hoặc sử dụng thuốc lá điện tử, hạn chế uống rượu trong giới hạn khuyến nghị và thực hiện chế độ ăn Địa Trung Hải.
Trong khi đó, bà Maeva May nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát các bệnh lý nền. Những người bị tăng huyết áp, cholesterol cao, tiểu đường hoặc rung nhĩ cần được điều trị hiệu quả, bởi kiểm soát tốt các tình trạng này chính là một biện pháp phòng ngừa đột quỵ.
Dù vậy, các chuyên gia lưu ý không phải mọi trường hợp đột quỵ đều có thể phòng tránh. Bệnh vẫn có thể xảy ra ở những người tưởng chừng đã thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ sức khỏe. Cần thêm nghiên cứu để hiểu rõ hơn vì sao một số người vẫn bị đột quỵ dù không có những yếu tố nguy cơ rõ rệt.
