Cao Bằng quyết tâm xóa bỏ tảo hôn, hôn nhân cận huyết
Từ những bản làng chênh vênh trên vách đá đến các lớp học vùng cao, tỉnh Cao Bằng đang kiên trì từng bước thay đổi những nếp nghĩ cũ kỹ về hôn nhân trong đồng bào dân tộc thiểu số. Sự chuyển mình ấy được vun đắp từ cách làm thấu đáo, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và nỗ lực tự giác từ chính mỗi gia đình, cộng đồng.
Từ quan niệm cũ đến chuyển biến trong cộng đồng
Tại vùng cao Cao Bằng, tư tưởng “đến tuổi thì gả” hay thói quen hôn nhân cận huyết thống từng khiến nhiều trẻ em bỏ học sớm, chịu hệ lụy nặng nề về sức khỏe và kinh tế. Để tháo gỡ nếp nghĩ lâu đời này, tỉnh xác định giải pháp cốt lõi không chỉ là phổ biến luật pháp, mà là giúp người dân hiểu thấu đáo và tự giác thay đổi hành vi.
Giai đoạn 2021 - 2025, Đề án giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống được triển khai đồng bộ tại 161 xã, thị trấn (sau sắp xếp còn 56 địa bàn). Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng đã chủ trì tổ chức hàng loạt hoạt động sát thực tế: năm 2021, mở 8 lớp tập huấn cho gần 500 cán bộ và hơn 2.500 cuộc tuyên truyền thôn bản cho hơn 31.000 lượt người. Từ năm 2022, Đề án tích hợp vào Chương trình mục tiêu quốc gia vùng dân tộc thiểu số và miền núi, giúp nguồn lực can thiệp cơ sở thêm mạnh mẽ.
Cách làm hiệu quả là truyền tải thông điệp gần gũi qua sinh hoạt xóm, tập huấn nhà văn hóa và gặp gỡ từng hộ; chị Bàn Mùi Nhậy (xóm Đoàn Kết, xã Thanh Long) cho biết: nhờ các buổi tuyên truyền của xóm xã, người dân không chỉ ngưng cho con bỏ học kết hôn sớm mà còn chủ động đi vận động cộng đồng. Từ đó, công tác phòng chống tảo hôn được đưa vào trường học qua các buổi ngoại khóa “Nói không với tảo hôn”.
Em Hoàng Thị Phượng (học sinh lớp 9A, Trường THCS Lý Bôn) chia sẻ: em nhận thức rõ kết hôn sớm sẽ cướp đi cơ hội học tập, còn kết hôn cận huyết ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thế hệ sau. Vì vậy, em quyết tâm tập trung học tập, lấy bằng được con chữ để trở thành một tuyên truyền viên nhỏ tuổi tích cực trong chính bản làng của mình.
Có thể nói, nhờ kết hợp giữa giáo dục học đường và vận động phụ huynh, người có uy tín đã tạo nên sự thống nhất giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng, giúp thế hệ trẻ từng bước từ bỏ các hủ tục.
Giảm tảo hôn đi đôi với ngăn ngừa nguy cơ tái diễn
Hiệu quả từ các giải pháp đồng bộ tại Cao Bằng được thể hiện rõ qua sự thay đổi của những con số. Số cặp tảo hôn trên địa bàn toàn tỉnh đã giảm mạnh từ 261 cặp (năm 2021) xuống còn 16 cặp (tháng 9/2026), giảm 245 cặp; đặc biệt nhiều năm liền không ghi nhận trường hợp hôn nhân cận huyết thống. Kết quả này phản ánh sự chuyển biến tích cực, song để đánh giá đầy đủ hiệu quả chính sách, điều quan trọng là khả năng duy trì kết quả bền vững tại từng địa bàn, nhất là nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn, việc tiếp cận thông tin chưa đồng đều.
Tại xã Thanh Long - địa bàn đông đồng bào dân tộc thiểu số như Dao, Nùng, Tày, Mông, trước đây tình trạng tảo hôn từng khá phổ biến, có thời điểm xuất hiện cả hôn nhân cận huyết. Chủ tịch UBND xã Triệu Thị Hoa cho biết, địa phương áp dụng hiệu quả mô hình “1+1” của Hội Phụ nữ (mỗi phụ nữ hỗ trợ một phụ nữ có nguy cơ tảo hôn), kết hợp chiếu phim lưu động và đẩy mạnh vận động phụ huynh hiểu rõ quy định pháp luật cùng tác hại của việc kết hôn sớm. Nhờ đó, từ năm 2021 đến nay, mỗi năm xã giảm trung bình 6 - 7 cặp tảo hôn và hiện không còn ghi nhận trường hợp tảo hôn hay hôn nhân cận huyết thống nào.
Thực tế tại xã Thanh Long khẳng định giải pháp ở cơ sở cần gắn liền với đặc điểm dân cư, phong tục và điều kiện sống của từng cộng đồng. Việc phát huy vai trò của Hội Phụ nữ, người có uy tín và các lực lượng thôn bản giúp thông tin được truyền tải thường xuyên. Đối với hôn nhân cận huyết thống, công tác vận động càng đòi hỏi sự kiên trì do liên quan đến quan niệm dòng họ lâu đời. Việc trang bị kiến thức về sức khỏe sinh sản và nguy cơ di truyền cần thực hiện bằng hình thức phù hợp để người dân hiểu rõ, tự giác thay đổi hành vi.
Kết quả tích cực chưa đồng nghĩa với nguy cơ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở địa phương đã được loại bỏ hoàn toàn. Tại các xã vùng sâu, vùng đặc biệt khó khăn, rào cản tập quán vẫn có thể phát sinh nếu hoạt động tuyên truyền bị gián đoạn. Do đó, phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống phải là nhiệm vụ lâu dài, không chỉ tập trung vào các đợt cao điểm. Điều cốt lõi là duy trì sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành, nhà trường, gia đình và cộng đồng; theo dõi sát các địa bàn còn nguy cơ để kịp thời can thiệp, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận thông tin của thanh thiếu niên.
Bởi, chính sách chỉ phát huy hiệu quả bền vững khi được chuyển hóa thành nhận thức và hành động trong đời sống. Giữ vững kết quả đạt được, ngăn ngừa nguy cơ tái diễn và tạo điều kiện để trẻ em vùng cao được học tập, trưởng thành không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chức năng mà còn là trách nhiệm chung của toàn cộng đồng nhằm bảo vệ sức khỏe và tương lai cho thế hệ sau.