Hiểu đúng sự khác biệt giữa GDP bình quân đầu người và thu nhập người dân

Năm 2024, GDP bình quân đầu người của Việt Nam đạt khoảng 114 triệu đồng, tương đương 4.700USD. Trong khi đó, theo Khảo sát mức sống dân cư, thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng 5,4 triệu đồng mỗi tháng, tương đương 64,8 triệu đồng mỗi năm. Chênh lệch khoảng 49 triệu đồng giữa hai chỉ tiêu bắt nguồn từ sự khác biệt về phạm vi thống kê, phương pháp hạch toán và cơ cấu phân phối thu nhập trong nền kinh tế. Vì vậy, để đánh giá đầy đủ thành quả tăng trưởng và mức độ cải thiện đời sống dân cư, cần hiểu rõ bản chất của từng chỉ tiêu, thay vì chỉ so sánh các con số.

GDP bình quân đầu người không phải thu nhập của mỗi người dân

GDP bình quân đầu người được tính bằng tổng sản phẩm trong nước (GDP) chia cho dân số. Chỉ tiêu này phản ánh bình quân giá trị sản xuất cuối cùng được tạo ra trong phạm vi nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định, chứ không phải số tiền mỗi người dân thực tế nhận được.

Theo phương pháp sản xuất, GDP được xác định bằng tổng giá trị tăng thêm của các ngành kinh tế, cộng thuế sản phẩm và trừ trợ cấp sản phẩm. Xét theo phương pháp thu nhập, giá trị này bao gồm thu nhập của người lao động, thặng dư hoạt động sản xuất, khấu hao tài sản cố định và các khoản thuế sản xuất trừ trợ cấp.

Trong khi đó, thu nhập bình quân đầu người theo Khảo sát mức sống dân cư phản ánh thu nhập của các thành viên hộ gia đình từ tiền lương, tiền công, hoạt động sản xuất kinh doanh, tài sản và các khoản chuyển giao như trợ cấp, biếu tặng. Thu nhập này có thể gồm cả tiền và hiện vật, nhưng không bao quát toàn bộ giá trị được tạo ra trong nền kinh tế.

Nói cách khác, GDP phản ánh quy mô hoạt động sản xuất, còn thu nhập bình quân đầu người theo khảo sát dân cư cho biết mức thu nhập mà các hộ gia đình nhận được từ những nguồn khác nhau. Hai chỉ tiêu được xây dựng theo những phương pháp và phạm vi thống kê khác nhau.

Một ví dụ điển hình cho sự khác biệt giữa giá trị được hạch toán vào GDP và thu nhập bằng tiền là dịch vụ nhà ở tự có, tự ở. Theo Hệ thống Tài khoản quốc gia (SNA), giá trị dịch vụ nhà ở của những hộ gia đình sở hữu và trực tiếp sử dụng nhà vẫn được tính vào GDP, dù không phát sinh giao dịch thuê nhà. Giá trị dịch vụ nhà ở tự có, tự ở được hạch toán vào giá trị tăng thêm ở phía sản xuất và tiêu dùng cuối cùng ở phía sử dụng, chiếm khoảng 2,2 - 2,35% GDP. Năm 2025, giá trị này ước gần 300 nghìn tỷ đồng. Dù không tạo ra dòng tiền để người dân trực tiếp chi tiêu, khoản giá trị này vẫn được tính vào quy mô GDP

Cách hạch toán này nhằm bảo đảm tính nhất quán và khả năng so sánh giữa các nền kinh tế có tỷ lệ sở hữu và thuê nhà khác nhau. Như vậy, giá trị dịch vụ nhà ở tự có được tính vào GDP là có cơ sở kinh tế, song không đồng nhất với thu nhập bằng tiền hay khả năng chi tiêu thực tế của hộ gia đình.

Khoảng cách còn xuất phát từ cơ cấu phân phối thu nhập

Bên cạnh các khoản giá trị được hạch toán theo phương pháp quy đổi, sự khác biệt giữa GDP bình quân đầu người và thu nhập bình quân đầu người còn xuất phát từ cơ cấu hình thành GDP từ phương pháp thu nhập.

Trước hết là khấu hao tài sản cố định. GDP được tính theo giá trị gộp, bao gồm phần giá trị tương ứng với hao mòn máy móc, nhà xưởng, thiết bị và các tài sản cố định sử dụng trong sản xuất. Phần giá trị này được ghi nhận trong GDP nhưng không phải toàn bộ là thu nhập có thể phân phối cho người lao động hoặc chủ sở hữu vốn để tiêu dùng. Về bản chất kinh tế, khấu hao phản ánh sự hao mòn tài sản trong quá trình tạo ra sản phẩm, dịch vụ.

Tiếp đến là thặng dư từ hoạt động của doanh nghiệp. GDP phản ánh giá trị tăng thêm tạo ra trên lãnh thổ Việt Nam, bất kể doanh nghiệp thuộc sở hữu trong nước hay nước ngoài. Đối với doanh nghiệp FDI, lợi nhuận thuộc về nhà đầu tư nước ngoài, có thể được chuyển ra nước ngoài hoặc giữ lại để tái đầu tư. Phần thu nhập thuộc về nhà đầu tư nước ngoài là một trong những yếu tố cần xem xét khi chuyển từ GDP sang tổng thu nhập quốc gia (GNI). Ngay cả với doanh nghiệp trong nước, lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư cũng không đồng nghĩa với thu nhập được phân phối ngay cho các hộ gia đình.

Cuối cùng là các khoản thuế sản xuất. Trong GDP theo giá thị trường có phần thuế sản phẩm sau khi trừ trợ cấp sản phẩm. Đây là khoản thuộc nguồn thu ngân sách nhà nước; không phải thu nhập trực tiếp của hộ gia đình. Tuy nhiên, nguồn lực này có thể quay trở lại phục vụ người dân thông qua đầu tư hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội và các dịch vụ công.

Như vậy, thu nhập của người lao động chỉ là một bộ phận trong GDP, bên cạnh thặng dư sản xuất, khấu hao tài sản cố định và các khoản thuế gián thu. Ngay cả phần thu nhập này cũng chưa phản ánh đầy đủ tổng thu nhập của hộ gia đình, bởi người dân còn có thể nhận thu nhập ngoài sản xuất, như thu nhập từ sở hữu và chuyển nhượng.

Từ góc độ chính sách, sự khác biệt giữa GDP bình quân đầu người và thu nhập bình quân đầu người cho thấy cần đánh giá thành quả phát triển trên nhiều phương diện. Tăng trưởng GDP tạo nền tảng mở rộng nguồn lực kinh tế, việc làm, đầu tư và khả năng cung cấp dịch vụ công. Tuy nhiên, mức độ cải thiện đời sống còn phụ thuộc vào năng suất lao động, chất lượng việc làm, phân phối thu nhập, biến động giá cả và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Vì vậy, bên cạnh mục tiêu tăng trưởng GDP, cần quan tâm hơn đến thu nhập thực tế, sức mua, mức chi tiêu và chênh lệch thu nhập giữa các nhóm dân cư. Các chính sách nâng cao năng suất lao động, tạo việc làm có thu nhập tốt, mở rộng an sinh xã hội và cải thiện chất lượng dịch vụ công có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa thành quả tăng trưởng đến gần hơn với đời sống người dân.

Hiểu đúng sự khác biệt giữa GDP và thu nhập dân cư không làm giảm ý nghĩa của tăng trưởng kinh tế, mà giúp nhìn nhận đầy đủ hơn chất lượng phát triển. Điều quan trọng là tăng trưởng kinh tế phải từng bước được chuyển hóa thành thu nhập, sức mua và chất lượng sống tốt hơn cho người dân.

TS. Bùi Trinh