Phát triển kinh tế dữ liệu phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số
Dữ liệu đang nổi lên như một nguồn lực sản xuất mới, có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lớn, thúc đẩy năng suất lao động và hình thành những ngành kinh tế mới. Phát triển kinh tế dữ liệu vì vậy không đơn thuần là một lựa chọn về công nghệ, mà là yêu cầu chiến lược để tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới.
Phát triển kinh tế dữ liệu – động lực quan trọng để đạt tăng trưởng hai con số
Trong nền kinh tế số, dữ liệu là tư liệu sản xuất chủ yếu và là nguồn lực có ý nghĩa hết sức quan trọng làm gia tăng giá trị của các nguồn lực truyền thống. Dữ liệu vừa là đầu vào của sản xuất, vừa là cơ sở để đổi mới sáng tạo, vừa là công cụ nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Để duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm, Việt Nam cần phải huy động mọi nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất của từng đồng vốn, từng lao động và từng đơn vị tài nguyên được đưa vào nền kinh tế. Đây chính là vai trò mà kinh tế dữ liệu có thể đóng góp.
Thứ nhất, kinh tế dữ liệu giúp nâng cao năng suất tổng hợp của nền kinh tế. Thay vì tăng nhân công, tăng phương tiện máy móc, thiết bị thì chỉ cần sử dụng khoa học, công nghệ và dữ liệu để tạo ra nhiều sản phẩm và giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực. Đây là con đường quan trọng để tăng trưởng nhanh nhưng vẫn bảo đảm chất lượng và tính bền vững.
Thứ hai, kinh tế dữ liệu tạo điều kiện hình thành các ngành nghề và mô hình kinh doanh mới. Việt Nam cần phấn đấu không chỉ là nơi cung cấp dữ liệu hoặc thị trường tiêu thụ các sản phẩm công nghệ, mà cần từng bước phát triển doanh nghiệp có khả năng làm chủ công nghệ, cung cấp dịch vụ và tạo ra sản phẩm dữ liệu có sức cạnh tranh.
Thứ ba, kinh tế dữ liệu giúp khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực hiện có. Chẳng hạn, trong lĩnh vực đất đai, nếu xây dựng được hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính xác và liên thông về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, giá đất, tình trạng pháp lý, tiến độ dự án và nghĩa vụ tài chính, cơ quan quản lý có thể phát hiện sớm những dự án chậm triển khai, đất đai bị bỏ hoang, những khu vực có tiềm năng phát triển nhưng chưa được khai thác.
Thứ tư, kinh tế dữ liệu góp phần nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Dữ liệu được kết nối và khai thác đúng cách sẽ giúp cơ quan nhà nước chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên báo cáo hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu và bằng chứng. Các quyết định về đầu tư công, quy hoạch, phân bổ ngân sách, an sinh xã hội và điều hành kinh tế vĩ mô sẽ có cơ sở chính xác hơn. Qua đó, giảm độ trễ chính sách, hạn chế lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Những kết quả bước đầu của chuyển đổi số ở nước ta cho thấy tiềm năng là rất lớn. Theo báo cáo của Chính phủ, nền tảng định danh và xác thực điện tử VNeID đã cung cấp 85 tiện ích, tích hợp trên 40 triệu sổ sức khỏe điện tử và góp phần tiết kiệm chi phí xã hội khoảng 3 nghìn tỷ đồng mỗi năm; cả nước có 42 trung tâm dữ liệu thương mại.
Đây là những nền tảng quan trọng để tiếp tục phát triển hạ tầng dữ liệu và các dịch vụ kinh tế số. Tuy nhiên, để chuyển những kết quả ban đầu thành động lực tăng trưởng thực chất, cần có bước chuyển mạnh hơn từ số hóa hoạt động sang khai thác dữ liệu để tạo ra giá trị kinh tế.
Giải pháp đột phá để phát triển kinh tế dữ liệu
Để kinh tế dữ liệu thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, cần tập trung thực hiện đồng bộ một số giải pháp trọng tâm sau:
Một là, khẩn trương hoàn thiện thể chế, xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho kinh tế dữ liệu. Cần nghiên cứu xây dựng Luật Kinh tế dữ liệu hoặc sửa đổi Luật Dữ liệu theo hướng bổ sung 1 chương về kinh tế dữ liệu trong đó quy định khuôn khổ pháp lý có tính hệ thống, điều chỉnh toàn diện các hoạt động tạo lập, quản trị, chia sẻ, khai thác và thương mại hóa dữ liệu. Pháp luật cần xác định rõ quyền và lợi ích hợp pháp của người tạo lập dữ liệu, chủ thể quản lý dữ liệu và chủ thể khai thác dữ liệu; quy định trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân, dữ liệu quan trọng và dữ liệu cốt lõi; đồng thời thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu an toàn, minh bạch, có kiểm soát.
Đặc biệt, cần chuyển tư duy từ quản lý dữ liệu chủ yếu theo hướng kiểm soát sang quản trị dữ liệu để vừa bảo đảm an ninh, an toàn, vừa giải phóng nguồn lực và thúc đẩy sáng tạo. Không nên coi dữ liệu chỉ là tài sản quản lý hành chính của cơ quan nhà nước, mà phải xem đây là nguồn lực có thể tạo ra giá trị cho toàn xã hội, trên cơ sở bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.
Hai là, xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia đồng bộ, liên thông và có khả năng khai thác thực chất. Cần đẩy nhanh hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và hệ thống dữ liệu của địa phương; thống nhất tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, định danh và cơ chế kết nối. Dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên, bảo đảm chính xác, đầy đủ, có khả năng chia sẻ và tái sử dụng. Cùng với đó, cần phát triển các trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, nền tảng phân tích dữ liệu và năng lực tính toán phục vụ AI; bảo đảm các yêu cầu về an ninh mạng, an toàn thông tin và chủ quyền dữ liệu.
Việc xây dựng hạ tầng không nên chỉ dừng ở đầu tư máy chủ, trung tâm dữ liệu hay phần mềm, mà phải gắn với mục tiêu sử dụng dữ liệu để giải quyết những bài toán cụ thể của nền kinh tế. Chẳng hạn, xây dựng hệ thống dữ liệu đất đai liên thông để công khai quy hoạch, giảm tranh chấp và thúc đẩy thị trường bất động sản minh bạch; hệ thống dữ liệu doanh nghiệp để giảm thủ tục, hỗ trợ tiếp cận tín dụng; dữ liệu logistics để giảm chi phí vận chuyển; dữ liệu nông nghiệp để nâng cao chất lượng sản xuất và truy xuất nguồn gốc.
Ba là, hình thành và phát triển thị trường dữ liệu, tạo điều kiện để dữ liệu thực sự trở thành hàng hóa và nguồn lực kinh tế. Cần xây dựng cơ chế giao dịch, định giá, cấp phép, chia sẻ và khai thác dữ liệu phù hợp với tính chất của từng loại dữ liệu. Khuyến khích hình thành các sàn giao dịch, nền tảng trung gian và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ dữ liệu; thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư trong xây dựng, vận hành và khai thác hạ tầng dữ liệu. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, xây dựng tiêu chuẩn và bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh, không để một số doanh nghiệp hoặc nền tảng độc quyền kiểm soát các nguồn dữ liệu thiết yếu.
Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận dữ liệu, công nghệ và dịch vụ phân tích với chi phí hợp lý. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu, phát triển sản phẩm AI, dịch vụ số và các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu. Cần đặc biệt coi trọng việc phát triển nhân lực dữ liệu, nhân lực AI, chuyên gia an ninh mạng và đội ngũ quản trị dữ liệu trong cả khu vực công và khu vực tư.
Bốn là, gắn phát triển kinh tế dữ liệu với đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Cần lựa chọn những ngành, lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng cao để ưu tiên ứng dụng dữ liệu và AI, như công nghiệp chế biến, chế tạo, tài chính, logistics, thương mại, nông nghiệp công nghệ cao, y tế, giáo dục và quản lý đô thị. Mỗi ngành cần có chương trình chuyển đổi dựa trên dữ liệu, xác định rõ mục tiêu về năng suất, chi phí, chất lượng và giá trị gia tăng, thay vì chỉ đặt mục tiêu về số lượng phần mềm hay tỷ lệ số hóa.
Bên cạnh đó, cần thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp; khuyến khích doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị dữ liệu và AI toàn cầu. Phát triển kinh tế dữ liệu phải đi đôi với bảo đảm an ninh dữ liệu, an ninh kinh tế và chủ quyền số quốc gia, không để quá trình khai thác dữ liệu tạo ra những phụ thuộc mới về công nghệ và nền tảng từ bên ngoài.
Mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới đòi hỏi Việt Nam phải tạo ra động lực phát triển mới, có khả năng duy trì trong dài hạn. Nếu đất đai, vốn và lao động là những nguồn lực quan trọng của nền kinh tế truyền thống thì dữ liệu, công nghệ và tri thức sẽ ngày càng quyết định năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế hiện đại. Phát triển kinh tế dữ liệu vì thế không chỉ nhằm mở rộng quy mô kinh tế số, mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả sử dụng mọi nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hình thành ngành nghề mới và nâng cao năng lực quản trị quốc gia. Muốn vậy, cần sớm hoàn thiện thể chế, xây dựng hạ tầng dữ liệu đồng bộ, phát triển thị trường dữ liệu, hỗ trợ doanh nghiệp khai thác dữ liệu và bảo đảm an ninh, chủ quyền dữ liệu quốc gia.