Thực hành trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong giáo dục: An toàn, minh bạch, lấy người học làm trung tâm
“Trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong giáo dục không chỉ là thực hiện đúng nhiệm vụ mà còn phải giúp người học phát triển năng lực, đồng thời bảo vệ quyền, phẩm giá và cơ hội học tập của họ” - TS. Đinh Văn Dũng - Viện Công nghệ thông tin, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh tại tọa đàm khoa học “Thực hành trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực giáo dục: Khung đạo đức quốc gia, quản trị rủi ro và thực tiễn ứng dụng”.
Tọa đàm do Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức ngày 29/10, trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm nhằm góp phần vào tiến trình phát triển bền vững và bao trùm của Việt Nam”, theo đặt hàng nghiên cứu của Chương trình Aus4Innovation.
Xây dựng văn hóa đạo đức mới của cơ sở giáo dục
Theo PGS. TS. Trịnh Tiến Việt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong giáo dục đại học, từ hoạt động giảng dạy, học tập, nghiên cứu khoa học đến kiểm tra, đánh giá và quản trị đại học. Bên cạnh những cơ hội nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, việc ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều thách thức về đạo đức, pháp lý và quản trị, đặc biệt là bảo đảm an toàn, minh bạch, trách nhiệm giải trình và liêm chính học thuật.
Đáng chú ý, thể chế quản trị AI tại Việt Nam đã có những bước phát triển mang tính đột phá, với việc ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025, Nghị định số 142/2026/NĐ-CP của Chính phủ và Thông tư số 05/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Khung đạo đức AI quốc gia.
“Những văn bản này tạo nền tảng pháp lý và định hướng quan trọng cho việc phát triển, ứng dụng AI an toàn, có trách nhiệm, lấy con người làm trung tâm”, PGS. TS. Trịnh Tiến Việt nhấn mạnh.
Đối với lĩnh vực giáo dục với mức độ rủi ro cao và đối tượng chịu tác động nhạy cảm, PGS. TS. Trịnh Tiến Việt cho rằng, việc tuân thủ Khung đạo đức AI quốc gia không chỉ là trách nhiệm tuân thủ pháp luật mà còn là nền tảng xây dựng văn hóa đạo đức mới của cơ sở giáo dục thích ứng với kỷ nguyên công nghệ.
Tọa đàm được tổ chức nhằm tạo diễn đàn đối thoại học thuật, làm rõ mối liên hệ hữu cơ giữa Khung đạo đức AI quốc gia, các quy định pháp luật liên quan và thực tiễn giáo dục. Đây cũng là hoạt động thể hiện vai trò tiên phong của nhà trường trong nghiên cứu, thúc đẩy quản trị AI có trách nhiệm tại Việt Nam.
AI - Đối tác nhận thức
Tọa đàm tập trung vào ba nhóm vấn đề: tác động của Khung đạo đức AI quốc gia và định hướng quản trị rủi ro trong giáo dục; bảo đảm minh bạch, trách nhiệm giải trình, liêm chính học thuật và vai trò kiểm soát của con người; thảo luận các giải pháp xây dựng hệ sinh thái công nghệ giáo dục có trách nhiệm.
PGS. TS. NGƯT. Nguyễn Thị Quế Anh, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng hệ thống giáo dục đại học đang đối mặt với một áp lực mang tính "xâm lấn", buộc chúng ta phải tái định nghĩa lại ranh giới giữa nỗ lực cá nhân của người học và khả năng của thuật toán.
“AI không còn là một công cụ thụ động (như máy tính hay kho dữ liệu tĩnh), mà đã bước đầu đảm nhận vai trò của một đối tác nhận thức, định hình trực tiếp đến hệ giá trị và tư duy của người học”, PGS. TS. NGƯT. Nguyễn Thị Quế Anh nhận định.
Để áp dụng Khung đạo đức AI quốc gia, theo PGS. TS. NGƯT. Nguyễn Thị Quế Anh, các trường đại học cần xem lại bản thể luận của AI và triết lý đào tạo. Theo đó, cần chuyển từ truyền thụ tri thức sang phát triển tư duy phản biện, suy ngẫm đạo đức; từ sở hữu kiến thức sang thẩm quyền hành động số và tư duy Meta; trang bị cho người học khả năng tự làm mới mình thông qua năng lực thích ứng số…
Bên cạnh đó, chuyển dịch mô hình quản trị từ hệ thống thông tin sang quản trị thuật toán có trách nhiệm; đánh giá mức độ tuân thủ và kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bao trùm.
Thiết kế AI quyết định hiệu quả giáo dục
Phân tích thực tiễn từ một số trường hợp ứng dụng AI trong giáo dục, TS. Đinh Văn Dũng, Viện Công nghệ thông tin, Đại học Quốc gia Hà Nội, đúc kết: AI có trách nhiệm trong giáo dục phải đồng thời bảo đảm hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả học tập và quyền lợi của người học. “AI hoạt động tốt về kỹ thuật chưa đủ để khẳng định hiệu quả giáo dục, tính công bằng và trách nhiệm trong triển khai”.
Việc sử dụng gia sư AI có thể giúp học sinh, sinh viên tìm ra đáp án hoặc hoàn thành bài tập nhanh hơn, nhưng điều đó chưa đủ để khẳng định người học đã hiểu bản chất vấn đề hay nâng cao khả năng tự giải quyết nhiệm vụ. Hiệu quả giáo dục cần đánh giá 3 kết quả: hiệu quả làm bài khi có AI, năng lực học độc lập, khả năng ghi nhớ và vận dụng kiến thức.
TS. Đinh Văn Dũng đưa ra 8 yêu cầu cốt lõi của việc dùng AI có trách nhiệm trong giáo dục: Giá trị sư phạm, Công bằng & hòa nhập, Minh bạch & giải thích, Riêng tư & dữ liệu, An toàn & độ vững, Tự chủ & giám sát, Trách nhiệm & khắc phục, Tương xứng & bền vững.
Ông nhấn mạnh: AI có trách nhiệm chỉ thực sự đáng tin cậy khi được thiết kế theo cách có thể kiểm chứng, có bằng chứng chứng minh, có cơ chế giám sát và có khả năng khắc phục sai sót.
Bảo đảm minh bạch và trách nhiệm giải trình
Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, đã quy định về tính minh bạch, an toàn và trách nhiệm trong hoạt động AI. Trong đó, Điều 11 quy định nhà cung cấp và bên triển khai phải duy trì thông tin minh bạch trong suốt quá trình cung cấp hệ thống, sản phẩm hoặc nội dung cho người sử dụng. Điều 12 đề cập đến trách nhiệm tất cả các chủ thể liên quan trong quản lý và xử lý sự cố khi hệ thống AI có nguy cơ gây tổn hại. Đây là cơ sở quan trọng để xem xét trách nhiệm của các bên khi đưa AI vào môi trường giáo dục.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã ban hành Thông tư số 49/2026/TT-BGDĐT quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Phạm vi áp dụng là đào tạo, kiểm tra - đánh giá, nghiên cứu khoa học, quản trị và dịch vụ hỗ trợ người học.
Nguyên tắc nền tảng là bảo đảm quyền tự chủ của cơ sở giáo dục, gắn với tự kiểm soát, minh bạch và trách nhiệm giải trình, tuân thủ các quy định của pháp luật có liên quan; lấy người học làm trung tâm; phục vụ thực hiện chương trình đào tạo, đáp ứng chuẩn đầu ra và duy trì các điều kiện bảo đảm chất lượng theo quy định.
Nghiên cứu các quy định pháp luật và soi chiếu vào một số trường hợp trong thực tiễn giáo dục đại học tại Việt Nam và một số nước, PGS. TS. Nguyễn Bích Thảo, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, khuyến nghị cần có hướng dẫn chuyên ngành, phân loại rủi ro AI trong chấm điểm, giám sát thi và phát hiện gian lận. Trong hợp đồng công nghệ giáo dục phải có yêu cầu cảnh báo sai số, thay đổi tính năng, cung cấp hồ sơ và hỗ trợ kiểm chứng…
Nhà cung cấp phải cam kết mục đích và giới hạn của công nghệ; tài liệu kiểm thử phù hợp; thông báo thay đổi; hỗ trợ truy vết, xử lý sự cố. Trong khi đó, cơ sở giáo dục bảo lưu quyền kiểm tra/đánh giá, kiểm soát tính năng, tạm dừng triển khai và yêu cầu hỗ trợ giải trình.
“AI có thể hỗ trợ đánh giá con người nhưng không thể thay thế trách nhiệm của con người”, PGS. TS. Nguyễn Bích Thảo nhấn mạnh.