Toàn cảnh dịch Ebola: Vượt mốc 10.000 ca mắc, gần 5.000 người tử vong
“Đằng sau mỗi con số là một cuộc đời bị gián đoạn, một gia đình chìm trong tang tóc, một nhân viên y tế chịu áp lực và một cộng đồng đang tìm kiếm sự trấn an”.
Theo số liệu mới nhất của chính phủ Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), hơn 10.000 người đã nhiễm virus Ebola kể từ khi đợt dịch được chính thức công bố vào tháng 5. Đây là đợt bùng phát Ebola lây lan nhanh nhất từng được ghi nhận, đồng thời đã vượt qua một cột mốc đáng lo ngại khác về số người mắc bệnh.
“Đây là một cột mốc mà tất cả chúng tôi đều bất ngờ khi phải chứng kiến nó đến nhanh như vậy”, Katie Thomas-Canfield, quyền Giám đốc ứng phó Ebola của Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC), nhận định. “10.000 người bị ảnh hưởng bởi Ebola trong một khoảng thời gian ngắn như vậy thực sự là con số gây choáng váng”.
Đợt bùng phát hiện nay có phạm vi địa lý rộng nhất từ trước đến nay, lan từ Nigeria đến Kenya. Xét về số người tử vong, đây là đợt dịch gây chết chóc lớn thứ hai, với gần 5.000 trường hợp, sau đợt dịch trước đó khiến hơn 11.000 người thiệt mạng.
Đáng chú ý, khoảng 1/3 số người tử vong trong đợt dịch lần này là trẻ em. Trẻ dưới 5 tuổi, với hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện, chịu ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng: khoảng 3/4 số trẻ nhiễm bệnh đã tử vong.
“Đằng sau mỗi con số là một cuộc đời bị gián đoạn, một gia đình chìm trong tang tóc, một nhân viên y tế chịu áp lực và một cộng đồng đang tìm kiếm sự trấn an”, Mohamed Janabi, Giám đốc khu vực châu Phi của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phát biểu tại cuộc họp báo tuần trước. “Chúng ta phải tiếp cận người dân sớm hơn, đưa dịch vụ chăm sóc an toàn đến gần họ hơn và củng cố niềm tin trước khi nỗi sợ hãi trở thành rào cản đối với sự sống”.
Phát hiện muộn, ứng phó trong thế bất lợi
Mặc dù đợt dịch được công bố chính thức vào tháng 5, những bằng chứng gần đây cho thấy virus có thể đã bắt đầu lây lan từ tháng 2 hoặc tháng 3. Khoảng thời gian virus âm thầm lưu hành trong cộng đồng mà không bị phát hiện đã khiến các nỗ lực ứng phó gặp bất lợi ngay từ đầu.
“Đó là khoảng thời gian rất dài để virus không bị phát hiện trong cộng đồng, đồng nghĩa với việc chúng tôi đã bắt đầu trong thế bất lợi”, bà Thomas-Canfield cho biết.
Một nguyên nhân quan trọng là đợt dịch lần này do chủng Bundibugyo gây ra, một chủng Ebola ít phổ biến hơn. Các xét nghiệm hiện có chưa được hiệu chỉnh để phát hiện chủng virus này, dẫn đến sự chậm trễ trong chẩn đoán.
Bên cạnh đó, khu vực đông bắc Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi dịch bùng phát, là địa bàn hẻo lánh và chịu ảnh hưởng của xung đột. Dù nhiều quốc gia đã cam kết tài trợ cho hoạt động ứng phó, một số nhân viên y tế tại thực địa cho biết nguồn tiền vẫn được chuyển đến chậm.
“Quy mô nguồn tài chính dành cho hoạt động ứng phó lần này chỉ là một phần nhỏ so với những gì chúng tôi có trong đợt ứng phó trước”, bà Thomas-Canfield nhận định. “Tôi cho rằng mức độ đoàn kết quốc tế lần này thấp hơn rất nhiều”.
Thiếu niềm tin cản trở kiểm soát dịch bệnh
Trong những tháng gần đây, năng lực ứng phó tại thực địa đã được cải thiện. Hiện có khoảng hai chục phòng xét nghiệm chẩn đoán và hơn 50 trung tâm điều trị Ebola.
Douglas Noble, Giám đốc quản lý sự cố Ebola toàn cầu của UNICEF cho biết, số giường điều trị đã tăng lên gần 2.000. “Đã có nhiều tiến bộ”, ông nói.
Dù vậy, khoảng 2/3 số ca tử vong vẫn xảy ra trong cộng đồng, thay vì tại các cơ sở điều trị. Điều này cho thấy nhiều người bệnh chưa đến cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng. Theo ông Noble, tỷ lệ này gần như không thay đổi trong nhiều tháng và cần giảm xuống nếu muốn kiểm soát dịch.
Một phần nguyên nhân có thể nằm ở các triệu chứng ban đầu của bệnh. Nhiễm chủng Bundibugyo có thể biểu hiện tương đối nhẹ, với những dấu hiệu như sốt, đau đầu và đau nhức cơ thể. Vì vậy, người nhiễm Ebola có thể không tìm kiếm sự chăm sóc y tế cho đến khi bệnh đã tiến triển nghiêm trọng.
Tuy nhiên, theo nhiều nhân viên y tế tại thực địa, trở ngại lớn hơn là sự thiếu tin tưởng của cộng đồng.
Một cuộc khảo sát do IRC thực hiện trong tháng 10 cho thấy 85% người được hỏi tại Bắc Kivu, một trong những điểm nóng của dịch, cho biết sự thiếu tin tưởng đối với các đội ứng phó trong cộng đồng khiến họ không tìm kiếm sự chăm sóc y tế.
“Chúng tôi liên tục phải đối phó với nhiều loại tin đồn và thông tin sai lệch khác nhau”, bà Thomas-Canfield nói.
Một số người nghi ngờ Ebola không có thật hoặc cho rằng các đội ứng phó chỉ tìm cách kiếm tiền. Những người khác đặt câu hỏi tại sao các đội y tế đến xử lý Ebola nhưng không dành sự quan tâm tương tự cho những căn bệnh phổ biến khác trong khu vực, như sốt rét và thương hàn.
Các nhân viên y tế cộng đồng đang nỗ lực khôi phục niềm tin. Theo bà Thomas-Canfield, tại những nơi các đội ứng phó có thể duy trì sự hiện diện lâu dài, hoạt động phòng, chống dịch đạt hiệu quả tốt hơn.
Tuy nhiên, virus vẫn nhanh chóng lan sang các khu vực y tế mới, nơi việc xây dựng niềm tin phải bắt đầu lại từ đầu. Thách thức càng lớn tại các vùng xung đột, nơi giao tranh cản trở hoạt động y tế và các nhóm vũ trang chủ động lan truyền thông tin sai lệch.
Sự thiếu tin tưởng khiến người dân không chủ động tìm kiếm điều trị hoặc hợp tác với cơ quan y tế trong việc phát hiện ca mắc mới, truy vết và cách ly người tiếp xúc. Khoảng 80% số ca mắc mới vẫn được ghi nhận ở những người chưa nằm trong diện theo dõi của cơ quan y tế.
Vaccine mới vẫn chưa thể giải quyết ngay cuộc khủng hoảng
Hiện chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị nào được cấp phép dành riêng cho chủng Ebola Bundibugyo. Một số sản phẩm đang được phát triển, nhưng chưa thể sử dụng ngay trong hoạt động ứng phó hiện nay.
Ervebo là vaccine Ebola đã được cấp phép, song vaccine này nhắm vào một chủng virus khác. Trong đợt dịch hiện tại, vaccine chưa được triển khai rộng rãi. Nhân viên y tế bắt đầu được tiêm từ cuối tháng 8, trong khi các nhà nghiên cứu vừa khởi động thử nghiệm lâm sàng có tên Tumaini, nghĩa là “hy vọng” trong tiếng Swahili.
Thử nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả của Ervebo và, trong tương lai, các vaccine mới đối với chủng Bundibugyo.
“Nếu vaccine chứng minh được hiệu quả, đó sẽ là điều tuyệt vời và có thể tạo ra khác biệt”, bà Nahid Bhadelia, bác sĩ chuyên khoa bệnh truyền nhiễm tại Đại học Boston nói. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh vaccine và các phương pháp điều trị mới không phải là giải pháp có thể tự mình giải quyết toàn bộ vấn đề.
“Các biện pháp y tế đặc hiệu là cần thiết, nhưng như vậy vẫn chưa đủ”, bà nói.
Theo bà, các biện pháp này phải được kết hợp với những hoạt động y tế công cộng cơ bản, bao gồm truy vết tất cả những người tiếp xúc với ca nhiễm mới, cách ly và điều trị những người mắc bệnh. Việc cải thiện các chiến lược này đòi hỏi thêm nỗ lực và nguồn lực, trong khi bà lo ngại sự hỗ trợ cần thiết có thể không đến đủ nhanh.
“Vào thời điểm này, câu hỏi khiến tôi lo sợ hơn bất cứ điều gì khác là liệu cộng đồng quốc tế có quay lưng và quên mất Cộng hòa Dân chủ Congo hay không?”, bà Bhadelia nói.
“Tôi lo rằng nguồn tài trợ sẽ cạn kiệt, rằng chúng ta sẽ không tiếp tục quan tâm đến một thảm họa y tế công cộng đang nghiêm trọng và có quy mô lớn hơn rất nhiều so với những gì mọi người nhận thức được”.
.png)