Thu hồi đất phải gắn với phục hồi sinh kế

Sáng 29/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Không để người dân có nhà mới nhưng mất nguồn sống

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (TP. Hải Phòng) ghi nhận, các Điều 46, 47 và 48 của dự thảo Luật đã quan tâm hơn đến yêu cầu ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh và phục hồi sinh kế cho người có đất bị thu hồi. Tuy nhiên, đại biểu cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện chính sách, thay vì chỉ dừng ở việc xác định các hình thức hỗ trợ.

Theo khoản 2 Điều 46, dự thảo Luật quy định tiến hành điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất và lấy ý kiến người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Nhưng, đại biểu cho rằng, việc xác định thu nhập trước khi thu hồi đất mới chỉ phản ánh điều kiện sống ban đầu của người dân. Vấn đề quan trọng hơn là sau khi thu hồi đất thì đời sống của họ sẽ như thế nào?

Một hộ nông dân có thể được bố trí nơi ở mới nhưng không còn đất sản xuất; hộ kinh doanh có thể được bồi thường về đất và tài sản nhưng mất địa điểm tạo ra nguồn thu nhập chính. Người lao động lớn tuổi có thể nhận hỗ trợ chuyển đổi nghề nhưng không còn khả năng tìm được việc làm phù hợp. Do vậy, hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định cuộc sống.

Từ thực tế đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, hiệu quả của chính sách thu hồi đất không chỉ được đánh giá bằng tiến độ giải phóng mặt bằng mà còn phải căn cứ vào khả năng ổn định đời sống, phục hồi sinh kế của những người bị ảnh hưởng.

Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 46 nguyên tắc xác định những nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu sau thu hồi đất để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, nhất là hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, ĐBQH Triệu Thị Ngọc Diễm (TP. Cần Thơ) phân tích, khoản 5 Điều 41 và Điều 46 dự thảo Luật đã xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, yêu cầu điều tra thu nhập trước khi phê duyệt phương án, nhưng cơ chế thực hiện và trách nhiệm liên quan vẫn chưa rõ.

Đối với hộ trồng cây lâu năm, nuôi trồng thủy sản hoặc kinh doanh nhỏ, thu nhập thường biến động theo mùa vụ. Vì vậy, nếu chỉ ghi nhận tại một thời điểm, kết quả điều tra có thể không phản ánh đúng mức sống cũng như mức độ phụ thuộc của người dân vào phần đất bị thu hồi.

Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 46 quy định phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định các trường hợp mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất và biện pháp phục hồi sinh kế tương ứng. Phương án cần nêu rõ kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả; đồng thời lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và được phê duyệt cùng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Bên cạnh đó, cần bổ sung vào khoản 5 Điều 41 trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống của người dân sau thu hồi đất; chỉ đạo thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung nếu người dân chưa ổn định được sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi đất.

“Việc điều tra thu nhập phải phản ánh chu kỳ sản xuất kinh doanh, sử dụng nhiều nguồn chứng cứ phù hợp, không chỉ căn cứ vào hóa đơn hoặc chứng từ thuế”, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm nhấn mạnh.

Để chính sách hỗ trợ bao quát hơn các trường hợp chịu ảnh hưởng bởi thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, đại biểu cũng đề nghị giao Chính phủ quy định mức hỗ trợ phù hợp đối với người trực tiếp lao động thuê đất, thuê mặt bằng hợp pháp nhưng bị mất việc hoặc mất nguồn thu do thu hồi đất. Dù không thuộc diện được bồi thường về quyền sử dụng đất, những người này vẫn có thể chịu thiệt hại thực tế về sinh kế. Việc hỗ trợ cần căn cứ vào thiệt hại có thật, có chứng cứ và không trùng lặp với các khoản đã được hỗ trợ.

Minh bạch tỷ lệ bồi thường, bảo đảm quyền lợi người có đất bị thu hồi

Bên cạnh chính sách phục hồi sinh kế, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm lưu ý cần làm rõ giới hạn và cơ chế kiểm soát tỷ lệ bồi thường. Nếu không phân định rõ chức năng của từng yếu tố, cùng một điều kiện về giá đất có thể bị điều chỉnh nhiều lần, khiến người dân khó kiểm tra vì sao giá trị bồi thường được nhận tăng hoặc giảm.

Để tránh lúng túng khi thực hiện, đại biểu đề nghị xem xét sửa điểm e khoản 2 Điều 72 theo hướng UBND cấp tỉnh quy định tỷ lệ bồi thường theo từng loại đất trong phạm vi, nguyên tắc và tiêu chí do Chính phủ quy định. Việc áp dụng phải bảo đảm công khai, có đánh giá tác động và chịu sự giám sát của HĐND cấp tỉnh.

Đối với phần diện tích, quyền sử dụng đất đủ điều kiện được bồi thường đầy đủ, việc áp dụng tỷ lệ không được làm giảm giá trị bồi thường đã xác định theo bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất.

Đại biểu cũng đề nghị cơ quan soạn thảo giải trình rõ mục đích của tỷ lệ bồi thường. Nếu tỷ lệ nhằm phản ánh chênh lệch giá thì phải làm rõ mối quan hệ với hệ số điều chỉnh giá đất; nếu nhằm hỗ trợ thêm thì cần phân định với chính sách hỗ trợ. Không nên sử dụng khả năng cân đối kinh phí của từng dự án hoặc tiêu chí “phù hợp với tình hình thực tế” làm căn cứ áp dụng.

Ở góc độ bảo đảm điều kiện sống tại nơi tái định cư, ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đề nghị làm rõ nguyên tắc đánh giá “điều kiện tương đương”, không chỉ căn cứ vào hạ tầng và nhà ở mà còn phải tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và sinh hoạt cộng đồng.

Đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư. Theo đại biểu, dù định hướng chính sách đã được tiếp thu, nếu thiếu tiêu chí đo lường và đầu mối chịu trách nhiệm, người dân vẫn có thể có chỗ ở mới nhưng mất nguồn sống, nhất là tại miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Do đó, tiêu chí “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” cần được cụ thể hóa bằng những yêu cầu có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế. Các khu tái định cư cũng phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân.

Thanh Hải