Không để lợi ích kinh tế lấn át trách nhiệm pháp lý
Dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) đề xuất nâng mức phạt tiền tối đa từ 1 tỷ đồng lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và từ 2 tỷ đồng lên 3 tỷ đồng đối với tổ chức. Thảo luận tại tổ chiều 26/10, đại biểu Quốc hội cho rằng, việc điều chỉnh mức phạt là cần thiết và cần nhìn nhận đề xuất này ở góc độ rộng hơn, không chỉ ở mức phạt mà còn là ý thức tuân thủ pháp luật.
Thực tế cho thấy, trong bối cảnh hoạt động kinh tế ngày càng đa dạng, có những hành vi vi phạm hành chính mang lại lợi ích rất lớn cho chủ thể thực hiện. Nếu số tiền bị phạt thấp hơn nhiều lần lợi ích thu được, chủ thể vi phạm sẵn sàng chấp nhận nộp phạt để tiếp tục vi phạm.
Khi đó, tiền phạt có thể được coi như một khoản chi phí trong hoạt động kinh doanh, thay vì là hậu quả đủ sức khiến chủ thể phải cân nhắc trước khi vi phạm. Một chính sách xử phạt hiệu quả không thể để người vi phạm vẫn thu lợi sau khi đã thực hiện nghĩa vụ nộp phạt. Bởi vậy, nâng mức phạt tối đa là yêu cầu cần được xem xét từ chính mục tiêu bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, không để lợi ích kinh tế lấn át trách nhiệm pháp lý.
Cũng cần làm rõ rằng, tăng mức phạt không có nghĩa là áp dụng mức phạt cao hơn một cách đồng loạt. Mức phạt trong mỗi trường hợp phải căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm và các tình tiết liên quan theo quy định pháp luật. Bởi cùng một hành vi vi phạm hành chính, quy mô hoạt động, hậu quả gây ra và lợi ích thu được giữa các chủ thể có thể rất khác nhau.
Một khoản phạt có thể đủ sức răn đe đối với cá nhân hoặc doanh nghiệp nhỏ, nhưng lại không đáng kể đối với doanh nghiệp có doanh thu lớn. Vì thế, cùng với việc nâng mức phạt, ĐBQH Nguyễn Minh Đức (TP. Hồ Chí Minh) kiến nghị cần nghiên cứu cơ chế áp dụng mức phạt theo tỷ lệ phần trăm doanh thu đối với một số lĩnh vực cụ thể. Thay vì chỉ áp dụng một mức tiền tuyệt đối, cách tính theo tỷ lệ doanh thu có thể giúp mức phạt phản ánh sát hơn quy mô hoạt động và lợi ích kinh tế mà chủ thể có được từ hành vi vi phạm.
Một khía cạnh khác cũng cần được nhìn nhận đầy đủ là tác động của việc nâng mức phạt đối với những người tuân thủ, chấp hành nghiêm pháp luật. Theo đại biểu Nguyễn Minh Đức, về nguyên tắc, nếu người dân có đầy đủ ý thức pháp luật và nghiêm túc chấp hành thì dù mức phạt cao đến đâu, người tuân thủ đúng pháp luật, không vi phạm pháp luật cũng không bị ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của mình.
Đây cũng là nhận thức chung cần thống nhất khi bàn về chính sách tăng mức xử phạt vi phạm hành chính. Mục tiêu của việc nâng mức tiền phạt không phải là đặt thêm gánh nặng lên người dân, doanh nghiệp làm ăn đúng pháp luật, mà là ngăn chặn những hành vi xâm phạm trật tự quản lý nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Không nên vì lo ngại mức phạt cao mà giảm nhẹ yêu cầu xử lý nghiêm minh những hành vi vi phạm gây hậu quả lớn hoặc mang lại lợi ích bất chính đáng kể.
Để người dân và doanh nghiệp yên tâm, sự nghiêm khắc của chế tài phải đi cùng tính minh bạch và công bằng trong thực thi. Hành vi nào bị xử phạt, căn cứ xác định mức phạt ra sao, quyền giải trình và khiếu nại được thực hiện thế nào cần được quy định rõ ràng. Khi pháp luật được áp dụng đúng đắn, người tuân thủ được bảo vệ, người vi phạm phải chịu trách nhiệm tương xứng, việc nâng mức phạt sẽ tạo được sự đồng thuận và phát huy hiệu quả thực chất.
Yêu cầu này cũng gắn liền với việc bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Đại biểu Nguyễn Minh Đức đề nghị rà soát, hoàn thiện Điều 24 của dự thảo Luật để làm rõ mối quan hệ giữa Luật Xử lý vi phạm hành chính với các luật chuyên ngành có quy định mức phạt theo tỷ lệ phần trăm doanh thu. Trường hợp luật chung quy định mức phạt tối đa bằng số tiền tuyệt đối, trong khi luật chuyên ngành có cơ chế tính phạt theo doanh thu với mức có thể vượt giới hạn đó, cần xác định rõ căn cứ và nguyên tắc áp dụng.
Nếu không được quy định minh bạch, sự khác biệt giữa các luật có thể gây lúng túng cho cơ quan thực thi, đồng thời khiến người dân và doanh nghiệp khó dự liệu trách nhiệm pháp lý của mình. Luật Xử lý vi phạm hành chính cần giữ vai trò là khuôn khổ pháp lý chung, đồng thời bảo đảm các cơ chế xử phạt đặc thù trong luật chuyên ngành được áp dụng thống nhất, không chồng chéo.
Bên cạnh mức phạt, hiệu quả xử lý còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện vi phạm, tính kịp thời của việc xử lý và việc thi hành nghiêm các quyết định xử phạt. Nếu hành vi vi phạm khó bị phát hiện hoặc quyết định xử phạt không được thực hiện đến nơi đến chốn, tăng mức phạt cũng khó đạt được mục tiêu đề ra. Vì vậy, cần kết hợp chế tài phạt tiền với các biện pháp khắc phục hậu quả và hình thức xử phạt bổ sung khi có căn cứ pháp luật, hướng đến chấm dứt vi phạm, khắc phục thiệt hại và ngăn ngừa tái phạm.
Mục tiêu cao nhất của việc nâng mức phạt tối đa là để bảo đảm chế tài theo kịp thực tiễn, vừa là công cụ bảo vệ những người tuân thủ pháp luật, vừa buộc chủ thể vi phạm phải chịu trách nhiệm tương xứng với hành vi vi phạm và hậu quả gây ra. Đó cũng là tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật.