Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Cải cách phải đi đôi với kiểm soát hiệu quả, bảo đảm an toàn cho Nhân dân

Cắt giảm giấy tờ đi đôi với cơ chế xác minh thông tin

Phát biểu tại thảo luận tại Tổ 1 (TP. Hà Nội) về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ, Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; dự án Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá hai dự án luật này đều liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia, sự an toàn của người dân và đặc biệt là sự phát triển của đất nước. Yêu cầu đặt ra là phải phòng ngừa từ sớm, quản lý đúng trách nhiệm và tạo thuận lợi cho hoạt động của người dân, tổ chức. Các quy định phải rõ ràng, chặt chẽ, vừa bảo vệ được lợi ích quốc gia, vừa bảo đảm quyền và lợi ích của người dân.

Về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ; Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đồng tình với định hướng cắt giảm thủ tục hành chính. Những nội dung đã được thực hiện theo nghị quyết của Chính phủ cần được đánh giá để tiếp tục hoàn thiện. Cải cách phải giảm phiền hà, đồng thời nâng cao khả năng kiểm soát an toàn. Hai yêu cầu này phải đi đôi với nhau, không thể vì cắt giảm thủ tục mà buông lỏng hoặc coi nhẹ công tác quản lý, bảo đảm an toàn.

Làm rõ ba vấn đề, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, thứ nhất, về giảm thủ tục về vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ phải đi đôi với khả năng kiểm soát đối tượng và quá trình quản lý, việc bãi bỏ giấy phép kinh doanh công cụ hỗ trợ phải gắn với cơ chế kiểm tra các điều kiện mà tổ chức, cá nhân kinh doanh vẫn phải tuân thủ. Đây là loại hàng hóa đặc thù; nếu được sử dụng sai đối tượng, sai mục đích thì có thể gây hậu quả rất nghiêm trọng. Vì vậy, phải kiểm soát được nguồn gốc, người được mua, số lượng mua bán và việc xử lý đối với doanh nghiệp chấm dứt hoạt động. Bỏ giấy phép nhưng không được để trống trách nhiệm quản lý; nếu không biết nguồn gốc ở đâu, quá trình lưu thông, quản lý như thế nào mà vũ khí, công cụ hỗ trợ vẫn có thể được đưa vào sử dụng thì sẽ rất nguy hiểm.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá việc cắt giảm giấy tờ trong hồ sơ trang bị vũ khí phải đi đôi với cơ chế xác minh thông tin. Khi không còn yêu cầu nộp văn bản đồng ý của cấp có thẩm quyền thì các thông tin liên quan vẫn phải được đối chiếu, xác minh. Cơ quan nhà nước cần chủ động khai thác dữ liệu đã có, không yêu cầu tổ chức cung cấp lại những thông tin mà cơ quan quản lý có thể tự tra cứu; đồng thời phải chịu trách nhiệm về kết quả xác minh. Năng lực hoạt động của các cơ quan nhà nước và việc lưu trữ dữ liệu có vai trò rất quan trọng. Trước đây, khi dữ liệu chưa được khai thác, liên thông hiệu quả, người dân và các cơ quan thường phải khai báo lại thông tin đã cung cấp, giấy tờ đã được xác nhận hoặc cấp. Đi đến đâu cũng phải khai báo, sao chụp, công chứng, xác nhận lại những giấy tờ đã có.

Theo hướng tiếp cận mới, khi hệ thống cơ quan nhà nước đã có khả năng liên thông dữ liệu thì phải tăng cường kết nối, kiểm soát và khai thác thông tin giữa các cơ quan. Cách làm này vừa giảm phiền hà, giảm thủ tục cho người dân, vừa giúp các cơ quan nhà nước trao đổi thông tin thuận lợi, tiết kiệm thời gian và nguồn lực. Đối với việc rút ngắn thời hạn giải quyết thủ tục, phân cấp và thu hồi, cần bảo đảm năng lực tiếp nhận, bảo quản và xử lý theo đúng trách nhiệm được giao.

Chuyển sang hậu kiểm phải bảo đảm ngăn ngừa nguy cơ mất an toàn

Thứ hai, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng khi chuyển sang hậu kiểm trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy phải bảo đảm ngăn ngừa nguy cơ mất an toàn.

Theo đó, việc ngăn ngừa nguy cơ mất an toàn trước khi xảy ra cháy là rất quan trọng. Bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu của cơ quan nhà nước không có nghĩa là bỏ trách nhiệm nghiệm thu của chủ đầu tư, chủ sở hữu trước khi đưa công trình, phương tiện vào sử dụng. Một công trình có thiết kế đã được thẩm định đúng nhưng chưa chắc đã bảo đảm an toàn trong quá trình thi công và vận hành thực tế. Vì vậy, cần làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, thi công và giám sát trong việc xác nhận chất lượng thực tế; đồng thời xử lý nghiêm hành vi xác nhận sai, làm giả hồ sơ để nghiệm thu. Những hành vi này có thể gây ra hậu quả vô cùng nghiêm trọng, phải được kiểm soát chặt ngay từ khâu đầu tiên.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, nếu các khâu được thực hiện nghiêm túc ngay từ đầu thì vừa có thể giải quyết yêu cầu cải cách thủ tục, giảm việc kiểm tra, khai báo lặp đi lặp lại, vừa bảo đảm an toàn. Điều quan trọng là các yêu cầu về an toàn phải được thực hiện thực chất trong suốt quá trình xây dựng, sử dụng và vận hành công trình.

Trong quá trình khai thác, công trình có thể được bảo trì, bảo dưỡng, sửa chữa hoặc xây dựng thêm. Vì vậy, yêu cầu an toàn không chỉ được xem xét tại thời điểm nghiệm thu ban đầu mà phải được duy trì trong suốt quá trình sử dụng; không để phát sinh sự tùy tiện, làm ảnh hưởng đến điều kiện an toàn trong quá trình thực hiện.

Ngoài ra, cần làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, thi công và giám sát trong việc xác nhận chất lượng thực tế, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi làm sai. Người mua nhà, người thuê nhà và các cơ sở kinh doanh không có đủ khả năng tự kiểm chứng chất lượng công trình cũng như toàn bộ hệ thống phòng cháy, chữa cháy. Vì vậy, không thể để họ phải gánh chịu hậu quả từ những sai phạm thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư. Khi xảy ra vi phạm, phải khắc phục nguy cơ mất an toàn, xác định trách nhiệm bồi thường theo quy định pháp luật và giải quyết quyền lợi của người bị thiệt hại.

Đối với việc thông báo kết quả nghiệm thu trước khi đưa công trình, phương tiện vào sử dụng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng cần làm rõ trách nhiệm tiếp nhận thông tin, đánh giá nguy cơ và quyết định kiểm tra. Những công trình có nguy cơ cao, tập trung đông người phải được giám sát kịp thời. Đối với cơ sở chấp hành tốt, cần giảm những cuộc kiểm tra không cần thiết, nhưng vẫn phải bảo đảm an toàn trong suốt quá trình sử dụng.

Đặc biệt, khi công trình được cải tạo, thay đổi công năng, sửa chữa hoặc cơi nới thì phải chú trọng yêu cầu an toàn. Điều kiện của công trình không phải lúc nào cũng cố định từ đầu đến cuối; mọi thay đổi có liên quan đều cần được xem xét để bảo đảm an toàn trong quá trình vận hành.

Việc bãi bỏ giấy phép lưu thông đối với phương tiện phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cũng phải đi đôi với kiểm soát chất lượng, khả năng truy xuất và xử lý sản phẩm không bảo đảm an toàn. Việc thừa nhận kết quả đánh giá sự phù hợp phải dựa trên căn cứ có thể kiểm chứng, bảo đảm thiết bị dùng để cứu người có khả năng hoạt động tin cậy khi cần thiết.

Các phương tiện, thiết bị phục vụ chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ có thể được trang bị đầy đủ nhưng nếu không hoạt động được hoặc không đáp ứng điều kiện vận hành thì vẫn không bảo đảm mục tiêu an toàn. Vì vậy, cùng với việc cắt giảm thủ tục, cần duy trì cơ chế kiểm soát chất lượng phù hợp, bảo đảm các phương tiện, thiết bị thực sự hoạt động hiệu quả khi được sử dụng.

Thứ ba, tháo gỡ vướng mắc đối với cơ sở hiện hữu phải gắn với giải pháp bảo đảm an toàn. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng đối với những cơ sở cũ chưa đáp ứng yêu cầu phòng cháy, chữa cháy, cần có giải pháp an toàn khả thi để khắc phục các tồn tại. Trước hết, phải phân loại cơ sở và hướng dẫn giải pháp kỹ thuật phù hợp. Đối với những cơ sở có khả năng khắc phục, cần chỉ rõ công việc phải thực hiện, thời hạn hoàn thành và căn cứ xác nhận kết quả. Đối với trường hợp có nguy cơ trực tiếp, phải xử lý kịp thời.

Ngoài ra, không để người dân, doanh nghiệp phải chờ đợi kéo dài, nhưng cũng không được hợp thức hóa tình trạng mất an toàn của các cơ sở. Cần tránh cả hai khuynh hướng: một mặt, kéo dài việc xử lý khiến người dân, doanh nghiệp gặp khó khăn; mặt khác, chấp nhận cho cơ sở tiếp tục tồn tại trong tình trạng không bảo đảm an toàn. Việc xử lý cần bảo đảm tính đồng bộ với pháp luật về xây dựng, chất lượng sản phẩm, Luật Thủ đô và các quy định về phát triển đô thị. Khi bỏ một yêu cầu về giấy tờ thì cần rà soát căn cứ xử lý tương ứng, bảo đảm vẫn có cơ chế xử lý phù hợp đối với công trình không bảo đảm an toàn. Đồng thời, quy định chuyển tiếp phải kế thừa kết quả đã được giải quyết, tránh yêu cầu doanh nghiệp thực hiện lặp lại nhiều lần những thủ tục đã hoàn thành.

Xác định rõ yêu cầu bảo vệ các công trình, hoạt động thiết yếu

Liên quan đến dự án Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ, đối với dự án Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia, cần xác định rõ yêu cầu bảo vệ các công trình và hoạt động thiết yếu. Nếu những công trình bảo đảm hệ thống điện, dữ liệu hoặc giao thông bị tê liệt thì có thể ảnh hưởng đến nhiều ngành, nhiều địa phương và đời sống của Nhân dân.

Về nội dung này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh bốn vấn đề. Thứ nhất, phải xác định đúng công trình cần bảo vệ và mức độ bảo vệ. Báo cáo tổng kết cho thấy có những công trình đủ điều kiện nhưng chậm được đưa vào danh mục bảo vệ. Đây là bất cập cần được khắc phục. Việc xác định công trình cần bảo vệ phải căn cứ vào vai trò của công trình đối với an ninh quốc gia, mức độ thiết yếu và hậu quả có thể xảy ra nếu công trình bị gián đoạn hoạt động.

Đối với công trình khi dừng hoạt động có thể ảnh hưởng đến nhiều địa phương, thậm chí phục vụ phạm vi cả nước, cần tính đến mức độ phụ thuộc của các hệ thống khác, khả năng thay thế và khả năng khôi phục hoạt động. Việc phân loại công trình phải gắn với yêu cầu bảo vệ và nguồn lực tương xứng. Nếu thiếu căn cứ rõ ràng, nguồn lực có thể bị phân tán; ngược lại, nếu bỏ sót công trình cần bảo vệ thì sẽ tạo ra sơ hở về an ninh, an toàn.

Do đó, cần thống nhất tiêu chí, xác định rõ cơ quan rà soát, thời hạn đề xuất và trách nhiệm trong việc lập, trình, quyết định danh mục công trình cần bảo vệ.

Thứ hai, bảo vệ công trình phải bảo đảm khả năng vận hành liên tục và khôi phục khi xảy ra sự cố. Theo đó, việc bảo vệ công trình không chỉ là bảo vệ sự nguyên vẹn về mặt vật chất mà còn phải bảo đảm khả năng vận hành liên tục và khôi phục hoạt động khi xảy ra sự cố.

Trong điều kiện số hóa, công trình có thể vẫn nguyên vẹn về mặt vật chất nhưng mất khả năng vận hành nếu hệ thống điều khiển bị can thiệp. Vì vậy, tôi đồng tình với việc bổ sung yêu cầu phòng, chống tấn công mạng và các phương thức xâm hại mới; đồng thời cần bảo vệ đồng bộ công trình dữ liệu và hệ thống điều khiển, bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành.

Yêu cầu an ninh phải được tính đến từ khâu lựa chọn địa điểm, thiết kế, lựa chọn công nghệ cho đến quá trình vận hành, sửa chữa. Phương án bảo vệ cần có nội dung dự phòng, ứng cứu, khôi phục và tổ chức diễn tập thực chất.

Đối với công trình liên quan đến nhiều địa phương, cần xác định rõ đầu mối điều phối và trách nhiệm của từng địa bàn. Cần có cơ chế chỉ huy, trong đó lực lượng công an giữ vai trò nòng cốt; đơn vị quản lý, vận hành chịu trách nhiệm về an toàn công trình và phối hợp để xử lý nhanh khi có sự cố. Tránh tình trạng các cơ quan đùn đẩy trách nhiệm, thiếu trách nhiệm hoặc chồng chéo trong thực hiện.

Thực tế cho thấy, đối với các công trình, hồ chứa, việc xác định cơ quan quản lý có thể liên quan đến nhiều bộ, ngành và địa phương. Chẳng hạn, hồ thủy điện thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương, hồ thủy lợi thuộc phạm vi quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; một số hồ khác thuộc phạm vi quản lý của địa phương. Vì vậy, phải làm rõ trách nhiệm quản lý cũng như cơ chế cung cấp thông tin đầy đủ cho người dân. Việc quản lý cần hướng tới giảm những hạn chế, phiền hà không cần thiết đối với người dân, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

Thứ ba, cần tạo cơ sở xử lý khẩn trương nhưng phải kiểm soát chặt việc áp dụng biện pháp bảo vệ trong tình huống đặc biệt, cấp thiết. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, đối với những tình huống đặc biệt, cấp thiết, cần có quy định pháp luật bảo đảm người có trách nhiệm có thể hành động kịp thời trong thời hạn cần thiết. Đồng thời, phải xác định rõ trách nhiệm và yêu cầu về thời gian xử lý, tránh tình trạng chậm trễ trong những trường hợp cần hành động khẩn cấp.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị cân nhắc kỹ việc cho phép áp dụng những biện pháp bảo vệ chưa được pháp luật quy định cụ thể. Cần xác định rõ điều kiện áp dụng, chủ thể có thẩm quyền quyết định, phạm vi, thời hạn và cơ chế giám sát. Những biện pháp có khả năng hạn chế quyền con người, quyền công dân phải có căn cứ luật định, thực sự cần thiết và tương xứng với yêu cầu bảo vệ. Khi không còn căn cứ áp dụng thì phải chấm dứt biện pháp bảo vệ.

Đồng thời, cần thống nhất thẩm quyền, tránh tình trạng áp dụng các mức độ kiểm soát khác nhau hoặc thực hiện biện pháp khi chưa có đủ căn cứ. Nội dung này cần được rà soát trong các quy định liên quan của dự thảo, trong đó có các điều khoản về thẩm quyền và biện pháp bảo vệ.

Thứ tư, phải bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của người dân trong phạm vi bảo vệ công trình. Theo đó, phạm vi bảo vệ công trình và hành lang bảo vệ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhà ở, đất đai và sinh kế của người dân. Vì vậy, phạm vi và mức độ hạn chế phải có căn cứ, phù hợp với đặc điểm của từng công trình. Người dân cần được biết ranh giới khu vực bảo vệ, những hoạt động được phép thực hiện và cơ quan có trách nhiệm giải quyết vướng mắc, trừ các thông tin thuộc bí mật Nhà nước. Đối với thông tin thuộc bí mật nhà nước, việc cung cấp thông tin phải tuân thủ quy định về bảo vệ bí mật nhà nước; tuy nhiên, vẫn cần có cách thức phù hợp để giải quyết những vấn đề thực tiễn phát sinh đối với người dân sống trong khu vực liên quan.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ trong thực tế có những khu vực người dân bị hạn chế sản xuất, kinh doanh, đi lại do yêu cầu bảo vệ công trình. Trong đó, có những địa bàn người dân còn nhiều khó khăn về đời sống. Nếu việc xác lập phạm vi bảo vệ không được tính toán đầy đủ, không có giải pháp phù hợp thì có thể ảnh hưởng đến sinh kế và khả năng phát triển của người dân.

Vì vậy, cần rà soát kỹ những khu vực này, bảo đảm yêu cầu bảo vệ công trình nhưng đồng thời xem xét điều kiện sống và hoạt động hợp pháp của người dân. Cần phân định rõ trách nhiệm quản lý công trình với trách nhiệm quản lý nhà nước. Đơn vị vận hành có thể tham gia ý kiến về kỹ thuật nhưng không nên tự quyết định việc cho phép người dân cư trú, sản xuất, kinh doanh trong phạm vi bảo vệ công trình.

Những quyết định liên quan phải thuộc cơ quan có thẩm quyền, trên cơ sở tiêu chí và trình tự, thủ tục rõ ràng; đồng thời cần có cơ chế khiếu nại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Cùng với đó, phải làm rõ việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và xử lý thỏa đáng các hoạt động hợp pháp đã hình thành trước khi xác lập phạm vi bảo vệ. Sự tham gia của người dân trong quá trình xác lập, thực hiện các biện pháp bảo vệ công trình có ý nghĩa rất quan trọng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, đối với cả hai dự án luật, cần làm rõ nguồn lực, năng lực của cơ sở và cơ chế hỗ trợ chuyên môn. Phải bảo đảm đủ điều kiện triển khai thực hiện, xác định rõ đầu mối phối hợp, chuẩn bị đồng bộ và có văn bản hướng dẫn cần thiết.

Mục tiêu cuối là nguy cơ phải được phát hiện sớm, sự cố phải được ngăn chặn kịp thời, các hoạt động thiết yếu phục vụ đời sống của người dân phải được bảo vệ tốt hơn. Đây là mục tiêu cần được bảo đảm trong quá trình xây dựng và thiết kế các quy định pháp luật.

Phi Long