Bổ sung quy định về nguồn lực từ ngân sách Trung ương cho an toàn thực phẩm
Thảo luận tại Tổ 13 (Đoàn ĐBQH các tỉnh Thanh Hóa, Gia Lai) chiều 24/10 về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), các ĐBQH đề nghị đánh giá đầy đủ mức chi ngân sách Nhà nước cho an toàn thực phẩm hiện nay, xác định khoản chi này chiếm bao nhiêu phần trăm tổng chi ngân sách Nhà nước; trên cơ sở đó nghiên cứu bổ sung quy định về nguồn lực từ ngân sách Trung ương để thực hiện nhiệm vụ tại các địa phương, nhất là những nơi còn khó khăn.
Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh và Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên dự phiên thảo luận.
Làm rõ cơ chế chi đầu tư và chi thường xuyên
Quan tâm đến điều kiện để các quy định của Luật đi vào cuộc sống, ĐBQH Lê Văn Cường (Thanh Hóa) đề nghị làm rõ cơ chế bảo đảm kinh phí, bổ sung quy định về nguồn lực từ ngân sách Trung ương nhằm khắc phục chênh lệch giữa các địa phương trong thực hiện nhiệm vụ an toàn thực phẩm.
Theo đại biểu, hiệu quả hoạt động của hệ thống y tế và chăm sóc sức khỏe phụ thuộc vào nhiều yếu tố đầu vào, từ tài chính, nhân lực, cơ sở hạ tầng, thiết bị, vật tư, công nghệ đến dữ liệu, thông tin, quy trình chuyên môn và năng lực quản trị. Đối với an toàn thực phẩm, còn có yếu tố đạo đức kinh doanh và ý thức của người tiêu dùng.
Dự thảo Luật đã đề cập các yếu tố này, trong đó dành khoảng 30 điều cho quy trình chuyên môn, tạo cơ sở thay đổi phương thức quản lý, từ kiểm soát các yếu tố đầu vào đến hậu kiểm. Đại biểu cũng đánh giá tích cực định hướng sắp xếp, kiện toàn đầu mối quản lý, kỳ vọng việc tổ chức lại sẽ nâng cao hiệu quả mà không làm tăng nhân lực.
Tuy nhiên, tài chính là yếu tố đầu vào rất quan trọng liên quan đến an toàn thực phẩm lại chưa được quy định rõ. Đại biểu dẫn các nội dung tại Điều 5 về chính sách của Nhà nước, Điều 71 về trách nhiệm quản lý nhà nước của UBND các cấp và Điều 72 về xử phạt, đồng thời nhận thấy những quy định liên quan đến tài chính chưa có nhiều thay đổi so với Luật năm 2010.
Các cách diễn đạt như “sử dụng nguồn lực”; “hỗ trợ nguồn lực”, “bố trí nguồn lực”, “ưu tiên bố trí kinh phí” chủ yếu mang tính định hướng, chưa xác định rõ mức độ bảo đảm, nguyên tắc phân bổ, tính ổn định của kinh phí và cơ chế theo dõi, đánh giá việc sử dụng ngân sách. Trong khi đó, đầu tư cho an toàn thực phẩm cần được làm rõ cả về chi đầu tư và chi thường xuyên.
Đại biểu lưu ý, tại một số địa phương, kinh phí chủ yếu mới đáp ứng chi thường xuyên; chi đầu tư rất khó khăn, trang thiết bị còn thiếu, thậm chí có nơi gần như không có. Nếu tiếp tục phụ thuộc lớn vào khả năng cân đối ngân sách của từng địa phương, sự chênh lệch về điều kiện thực hiện nhiệm vụ sẽ khó được khắc phục.
Từ đó, đại biểu đề nghị đánh giá đầy đủ mức chi ngân sách nhà nước cho an toàn thực phẩm hiện nay, xác định khoản chi này chiếm bao nhiêu phần trăm tổng chi ngân sách nhà nước; trên cơ sở đó nghiên cứu mức bảo đảm phù hợp. Đại biểu kiến nghị bổ sung quy định về nguồn lực từ ngân sách Trung ương để thực hiện nhiệm vụ tại các địa phương, nhất là những nơi còn khó khăn.
Dẫn kinh nghiệm trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đại biểu cho biết các luật đã cụ thể hóa Nghị quyết số 57 bằng quy định về nguồn lực tài chính, trong đó chi cho chuyển đổi số hằng năm tối thiểu bằng 1% tổng chi ngân sách Nhà nước, từ nguồn 3% dành cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Đối với an toàn thực phẩm, đại biểu chưa đề xuất ngay một tỷ lệ cụ thể mà nhấn mạnh cần có đánh giá đầy đủ để xác định mức bố trí phù hợp, tạo căn cứ giám sát việc phân bổ và sử dụng kinh phí.
Cùng quan tâm đến nguồn lực thực thi, ĐBQH Lê Hoàng Anh (Gia Lai) cho rằng, chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm phù hợp với Nghị quyết số 68-NQ/TW, nhưng chỉ hiệu quả khi có đủ nhân lực, phòng thử nghiệm, kinh phí và dữ liệu.
Dẫn số liệu, đại biểu cho biết kinh phí bình quân cho an toàn thực phẩm của địa phương giai đoạn 2022 - 2025 chỉ khoảng 6 tỷ đồng/tỉnh/năm, giảm so với mức 18,7 tỷ đồng giai đoạn 2017 - 2021. Hơn 24.000 người làm công tác này ở cấp xã chủ yếu là kiêm nhiệm; hệ thống dữ liệu dự kiến cần khoảng 1.600 tỷ đồng nhưng chưa xác định rõ nguồn vốn, chủ đầu tư và phân kỳ đầu tư.
Theo đại biểu, cần giải quyết bài toán nguồn lực trong bối cảnh sắp xếp bộ máy, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời bảo đảm nguyên tắc không “cứng hóa” chi ngân sách theo lĩnh vực. Nếu hậu kiểm không theo kịp, tiền kiểm có thể bị tái lập.
Đại biểu đề nghị Chính phủ báo cáo rõ nguồn lực thực hiện Luật; bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí cho giám sát nguy cơ, lấy mẫu hậu kiểm, ứng phó sự cố và hệ thống dữ liệu theo phân cấp. Hệ thống dữ liệu phải được đầu tư thống nhất, dùng chung; Chính phủ cần báo cáo Quốc hội hằng năm về thực hiện chính sách và sử dụng ngân sách cho an toàn thực phẩm.
Phân định rõ trách nhiệm, bảo vệ người tiêu dùng theo chuỗi
Góp ý về mô hình quản lý, ĐBQH Lê Thanh Hoàn (Thanh Hóa) đề nghị làm rõ trách nhiệm của cơ quan đầu mối và từng bộ, ngành, tránh tình trạng xác định một đầu mối nhưng trách nhiệm thực hiện vẫn chưa rõ.
Theo đại biểu, dự thảo định hướng giao Bộ Y tế làm cơ quan đầu mối, song các bộ, ngành vẫn thực hiện nhiệm vụ theo chức năng được phân công. Trong sản xuất, trồng trọt, chăn nuôi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vẫn phải có trách nhiệm; trong vận chuyển, lưu thông hàng hóa, Bộ Công thương cũng không thể đứng ngoài. Vì vậy, câu chuyện “một mâm cơm, ba bộ quản lý” cần được xem xét thực chất khi hoàn thiện mô hình quản lý.
Đại biểu đề nghị xác định cụ thể Bộ Y tế trực tiếp thực hiện nhiệm vụ nào, nội dung nào giữ vai trò chủ trì, phối hợp và trách nhiệm của từng bộ đến đâu. Nếu chỉ xác định cơ quan đầu mối, khi xảy ra vấn đề vẫn có thể xuất hiện tình trạng cơ quan chịu trách nhiệm chính cho rằng vụ việc thuộc lĩnh vực quản lý của bộ khác.
Đối với cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, đại biểu băn khoăn về việc kiểm soát sau khi cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Có tình trạng cơ sở được cấp giấy nhưng việc theo dõi sau đó chưa làm rõ nguyên liệu được mua ở đâu, nguồn cung có bảo đảm hay không; chỉ khi xảy ra ngộ độc mới bắt đầu truy tìm nguồn gốc và xác định trách nhiệm. Do đó, cần hoàn thiện quy định về hậu kiểm, bảo đảm kiểm tra, kiểm soát thường xuyên trong quá trình kinh doanh.
Đặc biệt, đại biểu đề nghị quan tâm đầy đủ đến những người đã sử dụng thực phẩm không bảo đảm an toàn. Việc phát hiện, xử lý thực phẩm bẩn, hết hạn sử dụng, không rõ nguồn gốc chưa giải quyết đến cùng các câu hỏi: ai đã sử dụng, sức khỏe bị ảnh hưởng ra sao và được bồi thường như thế nào?
Theo đại biểu, dù đã có cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, quyền khởi kiện và các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, vẫn cần xem xét khả năng thực hiện trên thực tế. Tác động của thực phẩm không an toàn có thể tích lũy lâu dài, ảnh hưởng đến sức khỏe, tuổi thọ, chứ không chỉ biểu hiện ngay qua các vụ ngộ độc. Cơ quan soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế giải quyết những hậu quả này.
ĐBQH Đinh Ngọc Quý (Gia Lai) tán thành định hướng quản lý thực phẩm theo chuỗi, từ nuôi trồng ban đầu đến khi hình thành sản phẩm, đưa đến người tiêu dùng và quá trình sử dụng. Tuy nhiên, dự thảo cần được thể hiện mạch lạc để người dân hiểu mình được bảo vệ như thế nào, còn tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh xác định rõ yêu cầu phải tuân thủ.
Dẫn Chương VI của dự thảo luật, đại biểu nhận thấy mục về biện pháp quản lý cơ sở sản xuất, kinh doanh chủ yếu quy định giấy chứng nhận, hồ sơ, thủ tục cấp giấy, trong khi nội hàm quản lý rộng hơn việc cấp giấy chứng nhận. Tương tự, mục về biện pháp quản lý sản phẩm cần làm rõ các biện pháp là gì, quản lý theo tiêu chuẩn, theo hệ thống hay theo hình thức công bố, sau đó mới quy định quy trình tương ứng.
Đại biểu cũng đề nghị cụ thể hóa vai trò của hội, hiệp hội và cộng đồng trong thu thập thông tin, tham gia hệ thống dữ liệu, phối hợp kiểm tra, thanh tra và thực hiện trách nhiệm với hội viên. Nếu chỉ tập trung vào quản lý nhà nước sẽ vừa tạo áp lực cho cơ quan quản lý, vừa chưa phát huy đầy đủ khả năng đóng góp của các chủ thể này.