Phân định rõ thẩm quyền cho cấp xã về trưng mua, trưng dụng tài sản

Đơn giản quy trình nhưng không làm giảm chất lượng chính sách

Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật, ĐBQH Nguyễn Thị Sửu (thành phố Huế) quan tâm đến các quy định về chất lượng xây dựng chính sách, đánh giá tác động và tham vấn; và cơ chế ban hành văn bản trong trường hợp đặc biệt, khẩn cấp có thể điều chỉnh quy định của luật.

Về quy trình xây dựng chính sách và đánh giá tác động, liên quan các Điều 21, 22, 25, 26 và 27 của dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đồng tình với việc phân loại dự án theo mức độ phức tạp để giảm thủ tục không cần thiết. Tuy nhiên, đơn giản hóa quy trình không được đồng nghĩa với hạ thấp chất lượng chính sách. Điều cần kiểm soát không chỉ là hồ sơ có đủ biểu mẫu hay không, mà là có chứng minh được vì sao phương án được chọn cần thiết, khả thi và tốt hơn các phương án thay thế hay không.

Theo đại biểu, nếu đánh giá tác động chỉ nêu lợi ích kỳ vọng mà không làm rõ chi phí tuân thủ, nguồn lực thực hiện, nhân lực, dữ liệu và hạ tầng số, chính sách có thể hợp lý trên giấy nhưng phát sinh gánh nặng trong thực tế. Tác động đó có thể dồn lên doanh nghiệp nhỏ, người dân ở địa bàn khó khăn và nhóm yếu thế, trong khi cơ quan thực thi chưa đủ điều kiện triển khai.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 26 yêu cầu cơ quan lập đề xuất phải đánh giá và so sánh phương án được lựa chọn với phương án không can thiệp và các phương án thay thế khả thi. Bên cạnh đó, báo cáo cần làm rõ lợi ích dự kiến, chi phí tuân thủ, nguồn lực thi hành, tác động đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, các rủi ro phát sinh và điều kiện bảo đảm thực hiện. Trường hợp chưa đủ dữ liệu để lượng hóa, phải nêu rõ giả định, nguyên nhân và giới hạn của kết quả đánh giá; không trình bày nhận định định tính như kết quả định lượng đã được kiểm chứng.

Đối với Điều 27 dự thảo Luật, đại biểu đề nghị nâng chất lượng tham vấn theo hướng công khai và giải trình thực chất. Không nên chỉ thống kê số cơ quan, tổ chức được lấy ý kiến; cần nêu rõ các nhóm ý kiến khác nhau, nội dung tiếp thu, nội dung không tiếp thu và lý do lựa chọn phương án cuối cùng, trừ thông tin thuộc diện không được công khai theo pháp luật. Với dự án có tác động lớn hoặc làm thay đổi đáng kể quyền, nghĩa vụ của người dân và doanh nghiệp, cần có cơ chế phản biện hoặc đánh giá chuyên môn độc lập khi có điều kiện. Điều này có nghĩa cần rút gọn thủ tục đúng chỗ, nhưng không rút gọn trách nhiệm giải trình.

Phân định rõ thẩm quyền cho cấp xã về trưng mua, trưng dụng tài sản

Góp ý dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản, ĐBQH Trần Thị Hồng Thanh (Ninh Bình) cơ bản thống nhất với việc bổ sung cơ chế bảo vệ người ra quyết định và người trực tiếp tổ chức thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản tại khoản 4 Điều 5 dự thảo Luật.

Đại biểu cho rằng, chính sách này có ý nghĩa thực tiễn, bởi trong những tình huống cấp bách, người có thẩm quyền phải quyết định nhanh trên cơ sở thông tin có được tại thời điểm đó. Nếu không có cơ chế đánh giá trách nhiệm phù hợp với hoàn cảnh thực tế thì có thể dẫn đến tâm lý e ngại, né tránh, làm chậm việc huy động tài sản để bảo vệ tính mạng, sức khỏe của Nhân dân.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị nghiên cứu hoàn thiện thêm điều kiện áp dụng chính sách miễn, giảm trách nhiệm tại khoản 4 Điều 5; đề nghị bổ sung điều kiện tuân thủ đúng trường hợp, điều kiện trưng mua, trưng dụng theo Điều 7 vào khoản 4 Điều 5. Đồng thời, quy định rõ việc xem xét miễn, giảm trách nhiệm phải căn cứ vào tính chất, mức độ hành vi, yếu tố lỗi và pháp luật điều chỉnh từng loại trách nhiệm.

Đại biểu cho rằng, hoàn thiện theo hướng này vừa bảo vệ được người dám quyết định, dám chịu trách nhiệm trong tình huống đặc biệt, vừa bảo đảm yêu cầu kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền sở hữu tài sản theo Hiến pháp.

Cho ý kiến về thẩm quyền trưng mua, trưng dụng tài sản của Chủ tịch UBND cấp xã tại Điều 17 và Điều 24 dự thảo luật, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh thống nhất với chủ trương phân quyền cho chính quyền địa phương, nhất là trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp hiện nay. Tuy nhiên, đây là thẩm quyền đặc biệt, tác động trực tiếp đến quyền tài sản của tổ chức, cá nhân, nên việc phân quyền phải xuất phát từ yêu cầu thực tế và phù hợp với bản chất của từng biện pháp trưng mua, trưng dụng.

Đại biểu cho biết, Báo cáo thẩm tra cũng còn các ý kiến khác nhau về việc phân quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã, đại biểu tán thành phương án vẫn giao cả hai thẩm quyền này cho Chủ tịch UBND cấp xã nhưng phải phân định thật rõ phạm vi áp dụng. Lý do là trong thực tế, không phải tài sản nào được huy động trong tình huống khẩn cấp cũng có thể hoàn trả sau khi sử dụng.

Minh chứng cụ thể, đại biểu cho biết: khi một địa bàn bị cô lập do thiên tai, chính quyền cấp xã có thể cần huy động ngay xăng dầu, lương thực, thuốc hoặc vật tư y tế để cứu hộ, cứu nạn. Đây là những tài sản được sử dụng, tiêu hao trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Nếu chỉ cho phép trưng dụng thì sẽ không phù hợp với bản chất của biện pháp này là Nhà nước sử dụng tài sản có thời hạn và hoàn trả sau khi kết thúc trưng dụng. Vì vậy, việc cho phép cấp xã quyết định trưng mua trong phạm vi cần thiết vẫn có ý nghĩa thực tiễn.

Song đại biểu cho rằng, không nên vì nhu cầu đó mà giao thẩm quyền trưng mua quá rộng. Trưng mua làm chuyển quyền sở hữu tài sản sang Nhà nước, mức độ tác động lớn hơn trưng dụng, trong khi năng lực xác định giá, bảo đảm kinh phí và giải quyết những vấn đề pháp lý phát sinh của cấp xã còn có những giới hạn nhất định.

Do đó, đề nghị tại điểm c khoản 1 Điều 17 cần xác định rõ nguyên tắc: Chủ tịch UBND cấp xã chỉ được quyết định trưng mua đối với những loại tài sản phục vụ trực tiếp nhu cầu ứng phó cấp bách tại chỗ, cần sử dụng hoặc tiêu hao ngay, trong phạm vi và quy mô thực sự cần thiết. Đối với tài sản có thể sử dụng có thời hạn và hoàn trả thì ưu tiên xem xét áp dụng biện pháp trưng dụng theo Điều 24 khi đáp ứng đủ điều kiện luật định.

Đồng thời, cần làm rõ điều kiện “cấp Trung ương, cấp tỉnh không tiếp cận hoặc chưa tiếp cận được” tại điểm c khoản 1 Điều 17 và Điều 24 theo hướng tiếp cận gắn với khả năng ra quyết định, tổ chức huy động nguồn lực kịp thời, thay vì chỉ hiểu là không thể tiếp cận địa bàn về mặt địa lý. Bởi, có trường hợp giao thông bị chia cắt nhưng thông tin liên lạc vẫn thông suốt, cấp tỉnh vẫn có thể xử lý; ngược lại, có trường hợp dù liên lạc được nhưng việc chờ quyết định của cấp trên lại không đáp ứng yêu cầu cứu người khẩn cấp.

“Quy định như vậy vừa bảo đảm cấp xã có đủ thẩm quyền xử lý tình huống phát sinh, vừa tránh mở rộng không cần thiết quyền can thiệp vào tài sản của người dân, doanh nghiệp; phù hợp với yêu cầu phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm thực thi”, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh nêu quan điểm.

Bài và ảnh: Trọng Hiếu