Luật Đấu thầu phải giúp bệnh viện mua đúng thuốc, sinh phẩm, hóa chất, đúng thiết bị, đúng thời điểm và với giá hợp lý
Đại biểu Quốc hội nhấn mạnh, Luật Đấu thầu phải giúp bệnh viện mua đúng thuốc, sinh phẩm, hóa chất, đúng thiết bị, đúng thời điểm và với giá hợp lý; không thể chỉ chứng minh rằng đã làm đủ thủ tục. Cạnh tranh phải bảo vệ đồng tiền công, còn tiêu chí chuyên môn phải bảo vệ người bệnh. Mở quyền tự chủ là cần thiết, nhưng quyền ấy chỉ an toàn khi đi kèm dữ liệu, giới hạn và trách nhiệm.
Tiếp tục Kỳ họp thứ Hai, chiều nay, 23/10, Quốc hội thảo luận tại tổ về: dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, Luật Thuế thu nhập cá nhân và dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham dự phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.
Rủi ro lớn nhất là dự thảo Luật mở rộng nhiều căn cứ để chỉ định thầu, lựa chọn trong trường hợp đặc biệt
Tại Tổ 2, các ĐBQH đánh giá dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) đã đi đúng hướng ở ba điểm: tăng quyền tự chủ của chủ đầu tư, rút gọn một số hình thức lựa chọn nhà thầu và bổ sung cách mua sắm phù hợp hơn với thuốc, vật tư, hóa chất và thiết bị y tế. Tuy nhiên, các đại biểu cũng băn khoăn về nhiều nội dung cụ thể của dự thảo Luật.
Theo ĐBQH Nguyễn Vũ Trung, rủi ro lớn nhất là dự thảo Luật mở rộng nhiều căn cứ để chỉ định thầu, đặt hàng và lựa chọn trong trường hợp đặc biệt, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết khá nhiều nội dung ảnh hưởng trực tiếp đến cạnh tranh. "Nếu tiêu chí và cơ chế kiểm soát không được ghi ngay trong Luật, thủ tục có thể bớt ở khâu trình duyệt nhưng rủi ro tùy nghi, khiếu kiện và hậu kiểm lại tăng lên", đại biểu lo ngại.
Về mua sắm y tế, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đánh giá dự thảo Luật tạo thêm lựa chọn về cách mua và có nhiều điểm tiến bộ, tuy nhiên, chưa bảo đảm đồng thời bốn mục tiêu: đúng sản phẩm chuyên môn cần dùng, giá hợp lý, nguồn cung liên tục và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Đây là điểm cần chỉnh trước khi thông qua.
Đại biểu nêu 5 vấn đề cần nghiên cứu để hoàn thiện quy định về mua sắm y tế.
Một là, giảm thủ tục chưa chắc giảm thời gian. Nếu xác định giá vẫn phải theo một quy trình báo giá cứng, hoặc phải chờ hướng dẫn chi tiết sau khi Luật có hiệu lực, cơ sở y tế vẫn khó mua sửa chữa nhỏ, linh kiện, vật tư cấp thiết.
Hai là, “giá rẻ nhất” không đồng nghĩa “tiết kiệm nhất”. Với máy xét nghiệm, máy chẩn đoán hình ảnh hoặc thiết bị phẫu thuật, giá mua ban đầu có thể thấp nhưng chi phí hóa chất, vật tư độc quyền, bảo trì và thời gian ngừng máy lại cao. Cần đánh giá tổng chi phí sở hữu và hiệu quả chuyên môn.
Ba là, quy định mua sắm phải bảo vệ lựa chọn lâm sàng. Cơ sở y tế cần được chọn thiết bị hoặc thuốc đáp ứng đúng nhu cầu điều trị, an toàn người bệnh và năng lực vận hành. Nhưng tiêu chí chuyên môn cũng phải cụ thể, có bằng chứng và được công khai để không trở thành “đặc tả” cho một nhà cung cấp.
Bốn là, mua sắm tập trung có thể tạo quy mô nhưng cũng tập trung rủi ro. Nếu một cuộc thầu hoặc một nhà cung cấp không đáp ứng, nhiều cơ sở có thể cùng thiếu hàng. Cần có nhiều nhà cung cấp trong thỏa thuận khung khi thị trường cho phép, nguồn dự phòng và cơ chế mua bổ sung khi thiếu hàng.
Năm là, đàm phán giá phải bảo đảm cả khả năng kiểm tra. Có thể cần giữ kín mức giá riêng trong một số đàm phán để bảo vệ vị thế thương lượng, nhưng không nên bảo mật cả phương pháp chọn nhà cung cấp, tiêu chí chất lượng, căn cứ xác định giá và kết quả kiểm toán. Cơ quan quản lý cần có dữ liệu giá thực trả để phát hiện chênh lệch bất thường.
Đối với ngành y tế, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh, "Luật Đấu thầu phải giúp bệnh viện mua đúng thuốc, sinh phẩm, hóa chất, đúng thiết bị, đúng thời điểm và với giá hợp lý; không thể chỉ chứng minh rằng đã làm đủ thủ tục. Cạnh tranh phải bảo vệ đồng tiền công, còn tiêu chí chuyên môn phải bảo vệ người bệnh. Mở quyền tự chủ là cần thiết, nhưng quyền ấy chỉ an toàn khi đi kèm dữ liệu, giới hạn và trách nhiệm".
Trách nhiệm quyết định cuối cùng vẫn đè nặng lên chủ đầu tư
Cho biết năm 2021 từng tham gia một số gói thầu mua sắm bộ xét nghiệm, ĐBQH Dương Minh Tuấn chia sẻ "đến nay, tôi vẫn thấy rất khó quên".
Theo đại biểu, quy trình đấu thầu được quy định tại Điều 25 nhìn có vẻ khá gọn, nhưng khi triển khai thực tế lại trải qua rất nhiều bước. Ngay từ khâu xác định nhu cầu, một bệnh viện phải lấy ý kiến các khoa, phòng về nhu cầu sử dụng, sau đó trình lãnh đạo xem xét, ký duyệt. Khi có vấn đề phát sinh, người ký duyệt có thể bị hỏi tại sao vẫn đề xuất mua sắm khi đơn vị còn thuốc, vật tư. Trong khi đó, họ có thể chỉ thực hiện theo đề xuất và quy trình từ cấp dưới.
Sau khi lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu và được cấp có thẩm quyền phê duyệt, quá trình triển khai hết sức khó khăn. Người thực hiện thường phải dựa vào hai nguồn tham khảo là đơn vị tư vấn và chứng thư thẩm định của doanh nghiệp có thẩm quyền. Tuy nhiên, nhiều đơn vị thẩm định đã vướng vào các vụ việc, còn các đơn vị tư vấn cũng rất thận trọng khi đưa ra ý kiến.
Trong quá trình xem xét của cơ quan tố tụng, chứng thư thẩm định giá và ý kiến tư vấn lại chỉ được xác định là những nguồn có giá trị tham khảo. "Như vậy, trách nhiệm quyết định cuối cùng vẫn đè nặng lên chủ đầu tư, phải tự mình quyết định lựa chọn".
Quá trình lựa chọn sản phẩm cũng có những điểm vướng: có những loại chỉ một hãng cung cấp hoặc các sản phẩm không hoàn toàn tương đương, khiến việc tìm đủ hai, ba nhà cung cấp để so sánh rất khó khăn.
Một vấn đề khác, theo đại biểu, giá thấp chưa chắc đã đồng nghĩa với phương án tối ưu. Có nhà thầu đưa ra mức giá thiết bị cao hơn nhưng sản phẩm đi kèm có chất lượng tốt; nhà thầu khác chào giá thấp hơn nhưng sinh phẩm hoặc thuốc sử dụng kèm theo lại có giá cao. Khi cơ quan có thẩm quyền hỏi vì sao không chọn nhà thầu có giá thấp hơn, chủ đầu tư có thể gặp khó khăn trong việc giải trình đầy đủ cơ sở lựa chọn.
Ngoài ra, có doanh nghiệp cho bệnh viện mượn máy nhưng khi mượn buộc phải sử dụng sinh phẩm của chính doanh nghiệp đó. Khi lựa chọn phương án khác, chủ đầu tư lại có thể bị hỏi vì sao không sử dụng máy được cho mượn mà phải mua sắm.
"Những tình huống như vậy khiến người trực tiếp thực hiện đấu thầu rất khó xử lý và giải trình", nhưng trong bối cảnh hiện nay, "việc không thực hiện đấu thầu cũng rất khó". Nêu vấn đề này, đại biểu Dương Minh Tuấn đề nghị cần nghiên cứu kỹ hơn để có cơ chế phù hợp, thay vì chỉ lựa chọn giữa hai phương án là đấu thầu hoặc không đấu thầu.
Về một số nội dung cụ thể, đại biểu đề nghị, trước hết, cần xem xét lại tiêu chí giá thấp nhất, bởi giá thấp chưa chắc đã là giá tối ưu.
Đối với Điều 8 về đối tượng được hưởng ưu đãi, dự thảo Luật có quy định ưu đãi đối với nhà thầu sử dụng lao động nữ, thương binh, người khuyết tật, người cao tuổi hoặc người dân tộc thiểu số. Đại biểu đề nghị cần làm rõ tỷ lệ lao động thuộc các nhóm này là bao nhiêu thì nhà thầu mới được hưởng ưu đãi. Chẳng hạn, nếu chỉ cần có một lao động nữ thì đã được xem là nhà thầu sử dụng lao động nữ hay không? Cần quy định tỷ lệ cụ thể để bảo đảm rõ ràng, tránh áp dụng thiếu thống nhất.
Đối với Điều 17 và Điều 48 liên quan đến tổ chuyên gia, tổ thẩm định, cũng cần làm rõ việc bố trí nhân sự, trách nhiệm và cách thức tổ chức thực hiện. Các quy định về lập kế hoạch và triển khai đấu thầu tuy đã có trong luật, nhưng khi áp dụng vẫn gây khó khăn cho những người trực tiếp thực hiện.
Đại biểu Dương Minh Tuấn đề nghị ban soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, cân nhắc những giải pháp phù hợp hơn nữa. Nếu những bất cập hiện nay không được giải quyết căn bản thì có thể sẽ lại phải sửa luật nữa.