Sửa luật trong tình huống khẩn cấp - cần bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực tương xứng

Không thể lấy tốc độ thay thế chất lượng

Thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh, các đại biểu nhất trí ban hành Luật Văn bản quy phạm pháp luật, cho rằng đây là đạo luật có ý nghĩa nền tảng đối với chất lượng và hiệu quả vận hành của toàn bộ hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, các đại biểu cũng chỉ rõ, dự thảo Luật còn một số vấn đề cần đánh giá kỹ lưỡng, thấu đáo hơn.

Nhấn mạnh yêu cầu "nhanh là cần thiết", song ĐBQH Nguyễn Phạm Duy Trang cho rằng, "không thể lấy tốc độ thay thế chất lượng; việc đơn giản hóa thủ tục không có nghĩa là nới lỏng kiểm soát".

Theo đại biểu, một đạo luật tốt không chỉ được ban hành đúng tiến độ mà còn phải giải quyết đúng vấn đề thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất, khả thi, không tạo thêm chi phí tuân thủ không cần thiết cho người dân, doanh nghiệp.

Vì vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát quy trình xây dựng pháp luật theo hướng đơn giản hóa những khâu hình thức, trùng lặp nhưng không giản lược các khâu thiết yếu để bảo đảm chất lượng và kiểm soát quyền lực.

Cần chú trọng tổng kết thực tiễn, rà soát pháp luật hiện hành, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và đánh giá tác động chính sách. Đồng thời, phải gắn trách nhiệm của từng cơ quan, người có thẩm quyền với chất lượng hồ sơ, việc tiếp thu, thẩm tra, giải trình và chất lượng văn bản được ban hành; bảo đảm các quy định về trách nhiệm tại Điều 66 được thực hiện thực chất, có cơ chế kiểm tra, xử lý phù hợp.

Bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực tương xứng

Khoản 5 Điều 12, khoản 7 Điều 14 và các điều từ Điều 48 đến Điều 51 đề cập đến cơ chế xử lý trong tình huống khẩn cấp, cấp bách. Cho rằng, đây là vấn đề lớn, cần được đánh giá kỹ lưỡng trước khi quyết định quy định trong luật, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang chỉ rõ, việc xử lý kịp thời tình huống khẩn cấp, nhất là khi Quốc hội không thể họp là yêu cầu thực tiễn.

Thời gian qua, với sự phối hợp và tinh thần quyết đoán, trách nhiệm của Quốc hội, nhiều điểm nghẽn về thể chế đã được xử lý kịp thời cùng với Chính phủ, trong đó Quốc hội đã tổ chức rất nhiều kỳ họp không thường lệ.

"Tuy nhiên, nhu cầu xử lý nhanh không đương nhiên là căn cứ để thiết lập cơ chế cho phép điều chỉnh quy định của luật do Quốc hội ban hành. Vấn đề này liên quan trực tiếp đến thẩm quyền lập pháp và kiểm soát quyền lực nhà nước", đại biểu nhấn mạnh.

Nếu thiết lập cơ chế mới, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang đề nghị cần làm rõ điều kiện, phạm vi áp dụng và mối quan hệ với cơ chế tại Điều 47; chứng minh vì sao các cơ chế hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu; những nội dung cốt lõi về trình tự, thủ tục và trách nhiệm của từng chủ thể, đặc biệt trong việc ban hành nghị định, cần được quy định ngay trong luật, không nên giao Chính phủ quy định toàn bộ.

Đại biểu cũng đề nghị cần làm rõ cách thức Quốc hội xem xét, xử lý các văn bản này tại kỳ họp tiếp theo; hệ quả trong trường hợp Quốc hội không tán thành; việc xử lý hiệu lực văn bản, các quan hệ pháp luật đã phát sinh và trách nhiệm đối với những hậu quả liên quan.

"Quan điểm của tôi là chỉ nên thiết lập cơ chế này khi chứng minh được sự cần thiết, giới hạn rõ thẩm quyền và bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực tương xứng", đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang nói.

Cùng quan điểm trên, ĐBQH Trần Hoàng Ngân cho biết, khoản 1 Điều 70 Hiến pháp quy định Quốc hội có nhiệm vụ làm Hiến pháp, sửa đổi Hiến pháp; làm luật, sửa đổi luật. Vì vậy, cần xem xét thận trọng cơ sở hiến định và phạm vi thẩm quyền khi quy định cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành pháp lệnh hoặc Chính phủ ban hành nghị định để điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp để giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh.

"Về quan điểm, tôi ủng hộ việc nghiên cứu cơ chế linh hoạt để ứng phó với những tình huống khẩn cấp. Bối cảnh thế giới hiện nay có nhiều yếu tố bất định, biến động khó lường; thiên tai, thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Trong những tình huống như vậy, việc có cơ chế pháp lý cho phép phản ứng kịp thời là cần thiết. Tuy nhiên, cơ chế này phải được rà soát kỹ lưỡng để bảo đảm tính hợp hiến, xác định rõ điều kiện áp dụng, phạm vi, thẩm quyền và thời hạn, tránh tình trạng vi hiến", đại biểu Trần Hoàng Ngân nói.

Cần giữ thủ tục thẩm định chính sách và đổi mới thực hiện theo hướng thực chất

Về quy trình xây dựng chính sách, thẩm định và tham vấn tại Điều 25, Điều 28 và Điều 30 dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang đề nghị cân nhắc kỹ việc loại bỏ thủ tục thẩm định chính sách, bởi chất lượng của đạo luật trước hết được quyết định bởi chất lượng của chính sách.

Việc thay thế thẩm định bằng cơ chế góp ý, trả lời bằng văn bản của Bộ Tư pháp và các bộ có liên quan có cảm giác là phân định rõ thẩm quyền, đơn cử, Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm về những nội dung thuộc chức năng của mình, Bộ Ngoại giao về điều ước quốc tế, Bộ Tài chính chịu trách nhiệm về các nội dung thuộc lĩnh vực tài chính.

Tuy nhiên, cần đánh giá khả năng bảo đảm việc xem xét tổng thể, độc lập đối với sự cần thiết, căn cứ, tác động, tính hợp hiến, hợp pháp và tính khả thi của chính sách; góp ý theo chức năng không đương nhiên thay thế được hoạt động thẩm định với chức năng và trách nhiệm riêng.

"Vì vậy, tôi nghiêng về phương án giữ thủ tục thẩm định chính sách, đồng thời đổi mới cách thức thực hiện theo hướng thực chất, đúng thời hạn, rõ trách nhiệm, tránh hình thức và trùng lặp", đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang nêu quan điểm.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị cần phân định rõ trách nhiệm: cơ quan đề xuất chính sách chịu trách nhiệm về nội dung và đánh giá tác động; cơ quan chủ trì soạn thảo tổ chức tham vấn, tiếp thu, giải trình; cơ quan thẩm định thực hiện chức năng kiểm soát chất lượng. Những ý kiến khác nhau phải được xem xét và giải trình trên cơ sở có căn cứ.

Các cơ quan của Quốc hội cần được cung cấp thông tin sớm để chủ động chuẩn bị thẩm tra, đồng thời bảo đảm tính độc lập, khách quan trong hoạt động này.

Đại biểu cho biết, thời gian qua, dưới sự chỉ đạo rất quyết liệt của Chủ tịch Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội đã rất chủ động trong công tác thẩm tra.

Tuy nhiên, việc áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn không đồng nghĩa với việc bỏ qua các yêu cầu về chất lượng. Chỉ khi có đủ cơ sở, báo cáo đánh giá tác động chính sách đầy đủ và đáp ứng điều kiện theo quy định thì mới nên áp dụng thủ tục rút gọn, không vì đẩy nhanh tiến độ mà thực hiện qua loa hoặc không tuân thủ đúng quy trình.

Làm rõ hơn cơ sở của việc lược bỏ một số hình thức văn bản

Tại phiên thảo luận, các đại biểu cũng đề nghị cần làm rõ hơn cơ sở của việc lược bỏ một số hình thức văn bản, trong đó có nghị quyết của Quốc hội và nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. "Thực tiễn thời gian qua cho thấy có nhiều nghị quyết rất cần thiết, có giá trị trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh. Việc lược bỏ các hình thức văn bản này có thực sự phù hợp với điều kiện hiện nay hay không?", đại biểu Trần Hoàng Ngân đề nghị cơ quan soạn thảo giải trình rõ hơn vấn đề này.

Bên cạnh đó, đại biểu Trần Hoàng Ngân cũng đánh giá cao việc bổ sung nguyên tắc chủ động nhận diện, phòng ngừa và kịp thời khắc phục những sơ hở trong quy định pháp luật có thể bị lợi dụng để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Theo đại biểu, nội dung này phù hợp với yêu cầu xây dựng hệ thống pháp luật minh bạch, công bằng, bảo đảm sự bình đẳng giữa các đối tượng, thành phần kinh tế. Đây cũng là vấn đề mà Chủ tịch Quốc hội đã nhiều lần nhấn mạnh. Khi pháp luật minh bạch, chặt chẽ, người dân và doanh nghiệp sẽ có thêm niềm tin vào môi trường pháp lý.

Phạm Thúy - Ảnh: Phạm Thắng