Ngăn trục lợi trong đấu thầu

Trên thực tế, hành vi thông thầu không chỉ diễn ra ở khâu tổ chức lựa chọn nhà thầu, như thông đồng để một doanh nghiệp trúng thầu hoặc cố tình tạo lợi thế cho một bên, mà còn có thể bắt đầu từ việc thao túng giá gói thầu, dự toán. Khi các chủ thể có liên quan dàn xếp, thỏa thuận để đẩy giá lên cao hơn giá trị thực tế, mặt bằng giá bị bóp méo, cạnh tranh bị vô hiệu hóa và ngân sách nhà nước có nguy cơ phải chi trả nhiều hơn mức cần thiết. Điều đáng nói, nếu giá được nâng khống ngay từ khâu lập dự toán, việc tổ chức đấu thầu dù đúng quy trình, thủ tục cũng không bảo đảm lựa chọn được nhà thầu đủ năng lực, với mức giá hợp lý.

Nhằm ngăn chặn tiêu cực trong hoạt động đấu thầu, dự thảo Luật đã quy định rõ các hành vi bị cấm gồm: dàn xếp, thỏa thuận, ép buộc để một hoặc các bên chuẩn bị hồ sơ dự thầu hoặc rút hồ sơ dự thầu để một bên trúng thầu; dàn xếp, thỏa thuận để từ chối cung cấp hàng hóa, dịch vụ, không ký hợp đồng thầu phụ hoặc thực hiện các hình thức thỏa thuận khác để một bên trúng thầu; dàn xếp, thỏa thuận nhằm nâng khống giá gói thầu, dự toán gói thầu trong quá trình lập giá gói thầu, dự toán. Cùng với đó, dự thảo luật cũng quy định rõ hành vi nghiêm cấm nhà thầu, nhà đầu tư làm giả hồ sơ, tài liệu trong hồ sơ dự thầu, hồ sơ đề xuất, hồ sơ đăng ký thực hiện dự án đầu tư kinh doanh; nhà thầu, nhà đầu tư kê khai thông tin không trung thực trong hồ sơ dự thầu, hồ sơ đề xuất, hồ sơ đăng ký thực hiện dự án đầu tư kinh doanh nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư…

Trên thực tế, quá trình hình thành giá gói thầu, dự toán gói thầu có thể liên quan đến nhiều chủ thể, từ chủ đầu tư, tổ chức tư vấn đến đơn vị thẩm định giá và các tổ chức, cá nhân tham gia cung cấp thông tin, xây dựng phương án giá. Nếu quy định chỉ tập trung vào một nhóm chủ thể nhất định mà chưa bao quát đầy đủ những bên có khả năng tham gia dàn xếp, thỏa thuận, việc phát hiện và xử lý vi phạm có thể gặp khó khăn. Do đó, cần thể hiện rõ chủ thể của hành vi dàn xếp, thỏa thuận nâng khống giá gói thầu, dự toán gói thầu bảo đảm áp dụng được đối với chủ đầu tư, tổ chức tư vấn, thẩm định giá có liên quan.

Việc nghiêm cấm dàn xếp, thỏa thuận nhằm nâng khống giá gói thầu, dự toán gói thầu trong quá trình lập giá gói thầu, dự toán là rất cần thiết. Tuy nhiên, việc “nâng khống” không phải lúc nào cũng thể hiện qua một thỏa thuận trực tiếp giữa các nhà thầu. Sự can thiệp vào quá trình xây dựng giá, cung cấp dữ liệu đầu vào, lập dự toán hoặc thẩm định giá cũng có thể tạo điều kiện hình thành mặt bằng giá bất hợp lý, làm tăng chi phí dự kiến của gói thầu. Đó là chưa kể với các sản phẩm đặc thù, công nghệ mới hoặc dịch vụ có yêu cầu kỹ thuật riêng, giá có thể khác nhau đáng kể tùy theo chất lượng, tiêu chuẩn, điều kiện cung cấp, thời điểm giao dịch. Nếu chỉ dựa vào việc so sánh với một mức giá tham khảo đơn lẻ để kết luận nâng khống, nguy cơ đánh giá thiếu toàn diện hoặc áp dụng thiếu thống nhất là điều khó tránh khỏi. Do đó, cơ quan soạn thảo cần nghiên cứu làm rõ căn cứ xác định “nâng khống”, nhất là đối với hàng hóa, dịch vụ không có mức giá thị trường thống nhất.

Dự thảo luật lần này cũng bổ sung quy định cơ sở dữ liệu về giá theo hướng tích hợp, đồng bộ thông tin, dữ liệu về giá với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành như: hải quan, thuế… làm cơ sở tham chiếu để xác định giá gói thầu phù hợp với điều kiện thực tế của thị trường. Khi thông tin được chuẩn hóa, liên thông và có thể đối chiếu, thì “dư địa” để nâng khống giá, hợp thức hóa giá bất hợp lý sẽ bị thu hẹp. Đây không chỉ là công cụ tăng cường công khai, minh bạch, phòng ngừa thất thoát, lãng phí mà còn giúp nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra, giám sát, hướng tới quản lý đấu thầu dựa trên dữ liệu và bằng chứng khách quan.

Đấu thầu minh bạch đòi hỏi một hệ thống quy định đủ rõ, đủ chặt chẽ để ngăn ngừa sự cấu kết, thao túng giá và gian lận hồ sơ ở mọi khâu. Đây là nền tảng để ngăn chặn trục lợi trong đấu thầu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ nguồn lực công và củng cố niềm tin vào tính công bằng, minh bạch của hoạt động đấu thầu.

Song Hà