Nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá: Giảm tính hấp dẫn, tăng nhận thức về tác hại và bảo vệ sức khỏe cộng đồng
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) nhận định, thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây ra các bệnh mãn tính nguy hiểm, kéo theo chi phí điều trị lớn và tạo ra gánh nặng kinh tế lớn cho gia đình và xã hội. Nhiều chuyên gia cho rằng, tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá là biện pháp hiệu quả ngăn ngừa việc sử dụng thuốc lá trong thanh thiếu niên, góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân.
Việt Nam có hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá mỗi năm
Theo WHO, khói thuốc chứa khoảng 7.000 hóa chất, trong đó có 69 chất gây ung thư. Sử dụng thuốc lá có liên quan đến 28 nhóm bệnh, nổi bật là ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và các vấn đề về sức khỏe sinh sản. Song, tác hại không chỉ xảy ra với người trực tiếp hút thuốc. Người thường xuyên hít phải khói thuốc cũng có nguy cơ mắc nhiều bệnh lý, đặc biệt là bệnh tim mạch, hô hấp và ung thư. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai là những nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể khi phơi nhiễm với khói thuốc.
Trên thế giới, WHO ước tính thuốc lá gây hơn 7 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó có hơn 1,6 triệu người không hút thuốc nhưng bị phơi nhiễm khói thuốc thụ động.
Thông tin từ Bộ Y tế, thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Trong đó, khoảng 84.500 trường hợp được xác định liên quan đến hút thuốc chủ động và 18.800 trường hợp do tiếp xúc thụ động với khói thuốc.
Gánh nặng sức khỏe tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế. Tổng chi phí y tế và thiệt hại kinh tế do sử dụng thuốc lá gây ra được ước tính khoảng 108.000 tỷ đồng trong năm 2022, tương đương 1,14% GDP. Những con số này cho thấy tác động của thuốc lá không dừng ở nguy cơ bệnh tật mà còn liên quan trực tiếp đến nguồn lực dành cho chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế.
Cảnh báo sức khỏe trên bao bì: Chi phí thấp, hiệu quả cao
Tại Việt Nam, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 có hiệu lực từ năm 2013 là bước tiến quan trọng nhằm bảo đảm quyền được sống và làm việc trong môi trường không có khói thuốc.
Với những nỗ lực kiểm soát thuốc lá, cả nước đã ghi nhận một số chuyển biến tích cực. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành giảm từ 47,4% năm 2010 xuống 38,9% năm 2023. Tình trạng phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại gia đình, nơi làm việc và phương tiện giao thông công cộng cũng giảm đáng kể. Tuy nhiên, vẫn chưa đủ để thay đổi hành vi của người nghiện thuốc lá. Thực tiễn cho thấy cần tiếp tục sửa đổi, bổ sung và triển khai đồng bộ các chính sách, kết hợp giữa cảnh báo với các biện pháp quản lý phù hợp.
Trong đó, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá là một trong những biện pháp kiểm soát thuốc lá được WHO khuyến nghị trong gói chính sách MPOWER, và được xác định là một trong những biện pháp kiểm soát thuốc lá chi phí thấp nhưng hiệu quả cao, đã được chứng minh có hiệu quả trong việc nâng cao nhận thức về tác hại của thuốc lá, giảm sức hấp dẫn của bao bì, tăng động lực cai thuốc và ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng thuốc lá.
Biện pháp này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh quảng cáo thuốc lá trên các phương tiện truyền thông đại chúng bị cấm, khiến bao bì thuốc lá trở thành một trong những kênh tiếp thị trực tiếp còn lại của ngành công nghiệp thuốc lá. Việc tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá giúp tăng hiệu quả truyền thông của thông điệp sức khỏe, đồng thời giảm tính hấp dẫn của bao thuốc lá và hạn chế khả năng sử dụng bao bì như một công cụ tiếp thị.
Kinh nghiệm quốc tế về thực thi
Từ năm 2013, theo quy định tại Điều 15 của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, các sản phẩm thuốc lá sản xuất hoặc nhập khẩu để tiêu thụ tại Việt Nam phải in cảnh báo sức khỏe bằng cả chữ và hình ảnh, chiếm ít nhất 50% diện tích của mỗi mặt chính trước và mặt chính sau của bao thuốc lá. Luật cũng giao Chính phủ quy định lộ trình tăng diện tích cảnh báo. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ triển khai, diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam vẫn giữ nguyên ở mức tối thiểu với diện tích cảnh báo 50% theo quy định của WHO FCTC.
Theo thống kê quốc tế, hơn 140 quốc gia đã áp dụng cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá. Hiện có 77 quốc gia và vùng lãnh thổ đạt mức tối thiểu 65%, 11 quốc gia và vùng lãnh thổ quy định diện tích từ 85% trở lên. Trong khu vực Đông Nam Á, 6 trong 11 quốc gia ASEAN nằm trong nhóm 25 quốc gia có diện tích cảnh báo lớn nhất toàn cầu. Trong đó, Đông Timor đứng đầu thế giới với diện tích cảnh báo sức khỏe ở mức 92.5%; Thái Lan áp dụng mức 85%.
Như vậy, Việt Nam hiện là một trong ba quốc gia ASEAN có diện tích cảnh báo sức khỏe ở mức thấp nhất trong khu vực (cùng với Phillipine và Indonesia). Bên cạnh đó, bộ 6 mẫu hình ảnh cảnh báo chưa được thay đổi suốt 13 năm, trong khi quy định yêu cầu cập nhật mỗi 2 năm. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế Công cộng cho thấy hiệu quả của cả 6 mẫu cảnh báo hiện hành đều đã giảm rõ rệt so với năm 2013.
Các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế cũng cung cấp bằng chứng mạnh mẽ về hiệu quả của việc tăng diện tích cảnh báo sức khỏe. Tại Uruguay, việc tăng kích thước cảnh báo từ 50% lên 80% gia tăng mức độ chú ý đến cảnh báo, nhận thức về rủi ro và hành vi cai thuốc. Tại Mexico, cảnh báo có diện tích lớn hơn làm giảm ý định mua thuốc lá, tăng nhận thức về tác hại và tăng động lực cai thuốc.
Biện pháp này đặc biệt hiệu quả đối với thanh thiếu niên. Bằng chứng từ nhiều quốc gia cho thấy cảnh báo hình ảnh có vai trò đáng kể trong việc ngăn ngừa khởi hút và làm giảm sức hấp dẫn của thuốc lá đối với giới trẻ. Tại Canada và Australia, từ 20% đến 66% thanh thiếu niên không hút thuốc cho biết cảnh báo hình ảnh đã góp phần giúp họ không bắt đầu hút thuốc. Tại Anh, khoảng 90% thanh thiếu niên không hút thuốc nhận định rằng các hình ảnh cảnh báo khiến họ e ngại việc sử dụng thuốc lá.
Một tổng quan hệ thống năm 2019 tổng hợp 19 nghiên cứu với 15.935 thanh thiếu niên tại nhiều quốc gia kết luận rằng cảnh báo hình ảnh hiệu quả hơn đáng kể so với cảnh báo chữ trong việc thu hút sự chú ý, nâng cao nhận thức và làm giảm ý định hút thuốc.
Nâng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%
Từ kết quả nghiên cứu cho thấy, hiệu quả của các mẫu cảnh báo hiện hành tại Việt Nam đã và đang suy giảm, thực trạng này đặt ra yêu cầu xem xét điều chỉnh cả diện tích và hình thức thể hiện cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.
Theo báo cáo đánh giá tác động của Bộ Y tế, nếu tăng diện tích cảnh báo lên mức 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau 6 năm; nếu kết hợp bao bì tiêu chuẩn, số người hút có thể giảm khoảng 2,9 triệu sau 11 năm. Ước tính lợi ích kinh tế từ giảm gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế có thể đạt khoảng 648 - 2.350 tỷ đồng mỗi năm. Đây là biện pháp có chi phí hành chính thấp, không tạo gánh nặng đáng kể cho ngân sách, nhưng mang lại lợi ích lớn về sức khỏe cộng đồng, tiết kiệm chi phí y tế và bảo vệ thế hệ trẻ.
Trình bày Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ngày 21/10 tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội Khoá XVI, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị, về ghi nhãn, in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, bổ sung quy định theo hướng diện tích in cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và mặt chính sau của bao, tút, hộp thuốc lá hoặc quy định lộ trình cụ thể đạt được mức tăng diện tích cảnh báo sức khỏe từ 85% đến 100% để thể hiện quyết tâm của Nhà nước thể chế hóa quan điểm, nhiệm vụ, giải pháp về bảo vệ sức khỏe nhân dân tại Nghị quyết số 72-NQ/TW.
Cùng với đó, bổ sung quy định về tiêu chuẩn việc ghi nhãn, in cảnh báo sức khỏe phải bảo đảm gắn liền với bao bì thuốc lá, không bị che lấp bởi tem thuốc lá, tránh trường hợp nhãn cảnh báo chỉ được dán trên bao bì hoặc bị che lấp phần lớn diện tích bởi tem thuốc lá như một số sản phẩm thuốc lá đang lưu hành.
Cũng về vấn đề này, ĐBQH Vũ Văn Tiến (TP. Hải Phòng) lưu ý, Dự thảo lần này chưa sửa đổi các quy định về cảnh báo sức khỏe, trong khi bộ 6 mẫu cảnh báo đã được sử dụng 13 năm mà chưa thay đổi về hình ảnh và nội dung, hiệu quả cảnh báo đã giảm.
Theo ĐBQH Vũ Văn Tiến, tại Lào, Brunei và Myanmar, diện tích cảnh báo đã là 75%. Thái Lan và Singapore áp dụng bao bì thuốc lá trơn với diện tích cảnh báo khoảng 85 - 90% mặt trước và sau. Vì vậy, đề nghị nâng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, đồng thời thường xuyên đổi mới cả hình ảnh và nội dung cảnh báo.
Hướng tới việc nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá thông qua những hình ảnh cảnh báo có kích thước lớn, dễ thu hút sự chú ý và ghi nhớ, WHO cũng đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và mặt chính sau của bao thuốc lá và mở rộng địa điểm cấm hút thuốc lá. Đây là những yếu tố đã được các bằng chứng quốc tế ghi nhận có tác động đến nhận thức, ý định bỏ thuốc và việc ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc.