Bảo vệ quyền lợi người hiến tạng

Điều phối tạng phải đúng người, đúng thời điểm, đúng tiêu chí

Góp ý về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đại biểu Lê Thị Hoài Chung cho rằng đây là dự án luật có phạm vi điều chỉnh rộng, đặc biệt khi bổ sung các nội dung liên quan đến máu, chế phẩm máu, tinh trùng, noãn, phôi, tế bào và các sản phẩm từ mô, tế bào.

Đánh giá cao quá trình chuẩn bị dự án Luật, đại biểu cho biết, Bộ Y tế đã tổ chức các hội nghị lấy ý kiến, khảo sát tại cơ sở và đánh giá tác động kỹ lưỡng, làm cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng dự thảo Luật.

Từ góc độ một bác sĩ và thực tiễn quản lý nhà nước về y tế, đại biểu tập trung góp ý 5 nội dung nhằm phát triển hoạt động hiến, ghép mô, tạng, đồng thời bảo vệ quyền lợi người hiến.

Theo đó, ĐBQH Lê Thị Hoài Chung nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhằm tăng nguồn tạng từ người hiến sau khi chết não, chết tuần hoàn, từng bước giảm sự phụ thuộc vào nguồn tạng từ người hiến sống.

Dẫn số liệu tổng hợp đến tháng 3/2026, đại biểu cho biết: Việt Nam đã thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, trong đó trên 91% số ca ghép sử dụng nguồn tạng từ người hiến sống, còn nguồn từ người hiến chết não chỉ chiếm khoảng 8,6%.

Theo đại biểu, việc hiến tạng khi còn sống tiềm ẩn những rủi ro đối với sức khỏe lâu dài của người hiến. Chẳng hạn, đối với người hiến một quả thận, dù quả thận còn lại hoạt động tốt tại thời điểm hiến, vẫn khó khẳng định chắc chắn về khả năng hoạt động trong tương lai.

Vì vậy, đại biểu đánh giá cao định hướng của dự thảo Luật trong việc tăng nguồn tạng từ người chết não, chết tuần hoàn và quy định trách nhiệm của bệnh viện trong phát hiện, xác định, tư vấn, phối hợp đối với các trường hợp có khả năng hiến tạng. Theo đại biểu, đây là định hướng mang ý nghĩa nhân văn, góp phần mở rộng cơ hội cứu chữa người bệnh.

Bên cạnh việc mở rộng quyền đăng ký hiến, ĐBQH Lê Thị Hoài Chung cho rằng cần xây dựng quy trình phát hiện người hiến tiềm năng tại các bệnh viện, quy định rõ các tiêu chuẩn, cơ chế tư vấn và tiếp cận phù hợp.

Đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, đặc biệt là những bệnh viện có khoa cấp cứu, hồi sức, trong phát hiện các trường hợp có khả năng hiến tạng sau khi chết não, chết tuần hoàn. Khi phát hiện trường hợp tiềm năng, cần có quy trình tư vấn cho gia đình, thông báo đến hệ thống điều phối quốc gia, bảo đảm các điều kiện chuyên môn trong hồi sức, duy trì chức năng tạng, phối hợp lấy và bảo quản tạng.

Đối với việc xác định chết não, chết tuần hoàn, đại biểu lưu ý phải tuân thủ chặt chẽ các quy định, tiêu chuẩn chuyên môn, căn cứ vào những chỉ số xét nghiệm và thông số kỹ thuật để bảo đảm tính chính xác, khách quan.

Một vấn đề khác được đại biểu đặc biệt quan tâm là tính minh bạch, công bằng trong điều phối tạng. Theo đại biểu, hoạt động điều phối phải được thực hiện thông qua Trung tâm Điều phối quốc gia, bảo đảm 3 yêu cầu: đúng người, đúng thời điểm và đúng tiêu chí; tránh để những yếu tố ngoài chuyên môn ảnh hưởng đến quá trình điều phối.

Đáng chú ý, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ người hiến sống và có chính sách chăm sóc sức khỏe lâu dài sau hiến.

Theo đại biểu, Luật năm 2006 còn những khoảng trống trong chính sách đối với người hiến sống và dự thảo lần này đã cơ bản bổ sung các nội dung cần thiết. Tuy nhiên, đây vẫn là vấn đề cần được quan tâm thận trọng, bởi người hiến phải chấp nhận những rủi ro nhất định về sức khỏe, trong khi lợi ích trực tiếp từ việc ghép tạng thuộc về người nhận.

Vì vậy, cần bảo đảm việc đánh giá độc lập tính tự nguyện của người hiến, không để xảy ra tình trạng bị gia đình ép buộc hoặc có hành vi mua bán, môi giới. Người hiến phải được tư vấn đầy đủ về những rủi ro có thể gặp phải, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm liên quan; đồng thời được bảo đảm quyền thay đổi quyết định và theo dõi, chăm sóc sức khỏe lâu dài sau hiến.

Đặc biệt, đại biểu đặt vấn đề nghiên cứu cơ chế chi trả, hỗ trợ và các quy định pháp lý liên quan đến người hiến, trên cơ sở bảo đảm nguyên tắc không thương mại hóa việc hiến tặng bộ phận cơ thể người.

Theo đại biểu, đây là vấn đề khó, cần cân nhắc để vừa ngăn chặn việc thương mại hóa hoạt động hiến tạng, vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng của người hiến, không để người hiến phải chịu thiệt thòi vì nghĩa cử cao đẹp của mình.

Bên cạnh đó, ĐBQH Lê Thị Hoài Chung đề nghị, quan tâm bảo đảm nguồn lực tài chính và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý hoạt động hiến, ghép mô, tạng.

Trong đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký hiến mô, tạng, kết nối với dữ liệu căn cước, hồ sơ sức khỏe điện tử và hệ thống thông tin của các bệnh viện. Đại biểu đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu bảo mật thông tin người đăng ký hiến, bảo đảm dữ liệu được quản lý chặt chẽ, tránh nguy cơ lộ lọt thông tin.

Liên hệ thực tiễn Nghệ An, đại biểu cho biết địa phương đã triển khai thành công hoạt động hiến, ghép tạng từ người chết não tại Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An. Bệnh viện cũng đã tổ chức hoạt động tư vấn, vận động hiến mô, tạng và hỗ trợ nhân đạo đối với gia đình người hiến.

Theo đại biểu, việc hoàn thiện hành lang pháp lý sẽ tạo điều kiện để hoạt động hiến, ghép mô, tạng từng bước trở thành hoạt động thường quy, tăng cường phối hợp giữa các cơ sở y tế với hệ thống điều phối quốc gia, đồng thời tiếp tục lan tỏa những nghĩa cử nhân văn trong cộng đồng.

Phân định chi trả BHYT, tháo gỡ bất cập trong chuyển tuyến

Cùng với các nội dung về hiến, ghép mô, tạng, đại biểu Lê Thị Hoài Chung cũng phân tích những vấn đề đặt ra trong thanh toán bảo hiểm y tế (BHYT) và chuyển tuyến khám bệnh, chữa bệnh.

Liên quan đến nội dung Báo cáo thẩm tra đề nghị làm rõ việc người có thẻ BHYT lựa chọn dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh theo yêu cầu, đại biểu dẫn quy định tại Điều 20 Nghị định số 188/2025/NĐ-CP của Chính phủ.

Theo đó, người có thẻ BHYT khi khám bệnh, chữa bệnh theo yêu cầu vẫn được quỹ BHYT thanh toán phần chi phí trong phạm vi và mức hưởng theo quy định; phần chênh lệch giữa chi phí dịch vụ theo yêu cầu với chi phí được quỹ BHYT thanh toán do người bệnh tự chi trả.

Từ thực tiễn chuyên môn, đại biểu phân tích sự khác biệt giữa trường hợp người bệnh lựa chọn khám theo yêu cầu và trường hợp chủ động đề nghị thực hiện thêm những dịch vụ kỹ thuật chưa cần thiết theo đánh giá của bác sĩ.

Theo ĐBQH Lê Thị Hoài Chung, khi người bệnh lựa chọn khám tại khu vực dịch vụ theo yêu cầu, bác sĩ vẫn phải căn cứ tình trạng bệnh, các dấu hiệu lâm sàng và yêu cầu chẩn đoán, điều trị để chỉ định xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hoặc những dịch vụ kỹ thuật phù hợp. Việc thanh toán BHYT đối với các dịch vụ này được thực hiện theo phạm vi và mức hưởng quy định.

Tuy nhiên, trường hợp bác sĩ đánh giá chưa cần thực hiện một dịch vụ kỹ thuật, chẳng hạn chụp cộng hưởng từ (MRI), nhưng người bệnh vẫn chủ động yêu cầu thực hiện thêm thì việc người bệnh tự chi trả là phù hợp trong điều kiện nguồn lực quỹ BHYT còn hạn chế.

Đại biểu cho rằng, việc thực hiện thêm các dịch vụ theo nhu cầu có thể giúp người bệnh chủ động hơn trong kiểm tra sức khỏe, nhưng nếu mở rộng thanh toán đối với mọi yêu cầu mà không căn cứ vào chỉ định chuyên môn sẽ làm phát sinh chi phí không cần thiết, gây áp lực lên quỹ BHYT. Vì vậy, cách phân định phạm vi chi trả hiện nay là phù hợp, góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực dành cho khám bệnh, chữa bệnh.

Đề cập vấn đề chuyển tuyến, ĐBQH Lê Thị Hoài Chung nhìn nhận việc mở rộng quyền lựa chọn cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người có thẻ BHYT tiếp cận dịch vụ y tế mang lại lợi ích cho người dân. Tuy nhiên, từ thực tiễn công tác điều trị, đại biểu cho rằng cần xem xét đầy đủ những tác động đối với hệ thống y tế.

Theo đại biểu, tâm lý chung của người bệnh là mong muốn được khám, điều trị tại cơ sở có điều kiện chuyên môn và trang thiết bị tốt hơn. Khi việc chuyển tuyến ngày càng thuận lợi, người bệnh có thể tập trung lên các bệnh viện tuyến tỉnh, tuyến trung ương, kể cả đối với những bệnh lý thông thường, dẫn đến tình trạng quá tải tại các cơ sở này.

Trong khi đó, nếu người bệnh ít lựa chọn khám, điều trị tại tuyến cơ sở, đội ngũ y tế tại đây sẽ có ít cơ hội tiếp xúc với các trường hợp bệnh, thực hành và tích lũy kinh nghiệm chuyên môn.

ĐBQH Lê Thị Hoài Chung phân tích, đặc thù của ngành y đòi hỏi cán bộ y tế phải thường xuyên vận dụng kiến thức vào thực tiễn khám, chẩn đoán và điều trị. Nếu thiếu cơ hội thực hành, năng lực chuyên môn có nguy cơ bị hạn chế, thậm chí suy giảm theo thời gian. Điều này cũng khiến môi trường làm việc tại tuyến cơ sở kém hấp dẫn, khó thu hút bác sĩ có trình độ, từ đó ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đối với chất lượng khám bệnh, chữa bệnh tại tuyến dưới.

Ở chiều ngược lại, đại biểu cũng nhìn nhận những hạn chế từ chính hệ thống y tế cơ sở. Trong thực tế, có trường hợp do năng lực chuyên môn hoặc điều kiện trang thiết bị còn hạn chế, cơ sở y tế tuyến dưới chưa đánh giá đầy đủ tình trạng bệnh, dẫn đến việc giữ người bệnh điều trị trong khi cần được chuyển lên tuyến trên sớm hơn, ảnh hưởng đến chất lượng điều trị.

Theo đại biểu, đây là hai mặt của vấn đề cần được xem xét thấu đáo. Một mặt, phải bảo đảm quyền lợi, tạo thuận lợi để người dân tiếp cận dịch vụ y tế phù hợp với nhu cầu và tình trạng bệnh; mặt khác, ngành y tế cũng phải nỗ lực nâng cao năng lực chuyên môn, chất lượng khám bệnh, chữa bệnh tại tuyến cơ sở. Do đó, đại biểu đề nghị, cần có giải pháp tháo gỡ những bất cập trong chuyển tuyến, bảo đảm hài hòa giữa quyền lợi người bệnh với yêu cầu nâng cao năng lực, chất lượng khám bệnh, chữa bệnh của hệ thống y tế từ tuyến cơ sở đến tuyến tỉnh, tuyến Trung ương.

Diệp Anh; ảnh: Khánh Duy