Mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc phải gắn với trách nhiệm đóng của các bên

Xác định rõ đối tượng, căn cứ đóng và trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng số

Góp ý về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, ĐBQH Lương Thị Hoa (Thanh Hóa) bày tỏ đồng tình với chủ trương mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, lao động trên nền tảng số và những người có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên. Tuy nhiên, đại biểu băn khoăn khi dự thảo luật chưa xác định rõ tiêu chí đối với nhóm lao động trên nền tảng số thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Theo đại biểu, đặc thù của nhóm lao động này là thu nhập không ổn định, có thời điểm cao, có thời điểm thấp, thậm chí không có thu nhập; đồng thời, thu nhập còn phụ thuộc vào thuật toán của các nền tảng số. Do đó, nếu không quy định cụ thể đối tượng và căn cứ đóng sẽ phát sinh khó khăn trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đại biểu Lương Thị Hoa nhấn mạnh, việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc cần bảo đảm tính thống nhất với pháp luật về lao động, việc làm và tiền lương. Trên cơ sở đó, đề nghị cơ quan soạn thảo quy định rõ từng nhóm đối tượng, căn cứ đóng, trách nhiệm đóng và thời điểm áp dụng; trước mắt có thể triển khai theo lộ trình phù hợp với đặc điểm của từng nhóm lao động.

Cùng quan tâm đến nội dung này, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) đánh giá, mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số và người làm việc không có quan hệ lao động là chủ trương đúng đắn, cần thiết, góp phần bảo đảm công bằng và mở rộng quyền lợi an sinh xã hội.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, dự thảo luật mới dừng lại ở việc mở rộng đối tượng, trong khi chưa làm rõ ba vấn đề cốt lõi: ai thuộc diện phải đóng, mức đóng được xác định trên cơ sở nào và ai chịu trách nhiệm đóng phần của người sử dụng lao động.

Theo đại biểu, hiện có hàng triệu người chạy xe công nghệ, giao hàng, bán hàng qua ứng dụng. Với phần lớn trong số họ, đây là công việc chính, nguồn thu nhập nuôi sống gia đình. Tuy nhiên, nhóm lao động này thường xuyên đối mặt với nguy cơ tai nạn, trong khi tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội còn thấp.

Đại biểu phân tích, tiêu chí có việc làm, có thu nhập ổn định, thường xuyên trong dự thảo luật khó áp dụng đối với người chỉ chạy xe công nghệ một số buổi trong tuần hoặc vừa làm công ăn lương, vừa làm thêm trên nền tảng số. Bên cạnh đó, thu nhập thay đổi từng ngày, phụ thuộc vào số lượng đơn hàng, thời tiết và thuật toán phân việc của nền tảng cũng khiến việc xác định căn cứ đóng theo thu nhập thực tế gặp khó khăn.

Đặc biệt, các nền tảng công nghệ thường xác định tài xế là đối tác thay vì người lao động, dẫn đến chưa có chủ thể chịu trách nhiệm đóng phần của người sử dụng lao động. Nếu buộc tài xế tự đóng toàn bộ mức này sẽ tạo gánh nặng tài chính, làm giảm hiệu quả thực thi chính sách.

Từ thực tế trên, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị xác định rõ đối tượng thuộc diện tham gia bắt buộc gắn với ngưỡng thu nhập cụ thể; tính mức đóng trên một mức tham chiếu cố định thay vì thu nhập thực tế; quy định nền tảng số phải cùng đóng một phần, thực hiện thu hộ qua hệ thống thanh toán của ứng dụng, kết nối với dữ liệu thuế. Đồng thời, cần xây dựng lộ trình thực hiện từng bước, không áp dụng đồng loạt ngay.

Đồng tình với yêu cầu hoàn thiện tiêu chí xác định đối tượng tham gia, ĐBQH Lê Thanh Hoàn (Thanh Hóa) cho rằng, không nên quy định cứng nhắc tiêu chí thu nhập ổn định mà cần chuyển sang các tiêu chí có thể kiểm chứng được, như số giờ hoặc số ngày hoạt động, số lượng giao dịch hoàn thành, mức độ điều phối của doanh nghiệp nền tảng. Các tiêu chí cụ thể có thể được hướng dẫn tại nghị định của Chính phủ.

Đại biểu cũng đề xuất nghiên cứu quy định người lao động có thu nhập thường xuyên từ mức lương tối thiểu vùng trở lên thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc; đồng thời, xây dựng cơ chế đóng linh hoạt, cho phép đóng gián đoạn, phù hợp với đặc thù việc làm không liên tục.

Đáng chú ý, đại biểu Lê Thanh Hoàn kiến nghị bổ sung trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội của doanh nghiệp sở hữu, vận hành nền tảng công nghệ. Theo đại biểu, doanh nghiệp nền tảng có quyền điều phối hoạt động, thu phí hoặc chiết khấu từ thu nhập của người lao động nên cũng cần có trách nhiệm tương ứng.

Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế đóng góp ba bên, gồm người lao động, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước hỗ trợ một phần kinh phí; không nên mặc nhiên coi lao động nền tảng số là đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và phải tự chịu toàn bộ mức đóng.

Bảo đảm quyền lợi của người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở

Bên cạnh việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, các đại biểu cũng quan tâm đến những quy định nhằm bảo đảm quyền lợi của người lao động trong quá trình thực hiện chính sách.

Đề cập chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở, ĐBQH Lê Thanh Hoàn cho rằng, đây là vấn đề cần được quan tâm từ thực tiễn tổ chức thực hiện tại các địa phương.

Theo đại biểu, các quy định về khoán quỹ phụ cấp đối với người hoạt động không chuyên trách trước đây và hiện nay có tính đến kinh phí hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, việc trích toàn bộ kinh phí đóng bảo hiểm từ quỹ phụ cấp hằng tháng đã ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập thực nhận của người hoạt động không chuyên trách.

Đại biểu dẫn chứng, ở một số tổ dân phố, nếu chia đều quỹ phụ cấp cho ba chức danh, mức phụ cấp bình quân của mỗi người khoảng 5,07 triệu đồng/tháng. Nếu trích toàn bộ tỷ lệ 29,5% từ khoản phụ cấp này, số tiền phải đóng bảo hiểm khoảng 1,495 triệu đồng, khiến thu nhập thực nhận chỉ còn khoảng 3,575 triệu đồng/tháng.

Theo đại biểu, cách thực hiện này khiến người hoạt động không chuyên trách phải gánh cả phần kinh phí đóng bảo hiểm vốn thuộc trách nhiệm của bên sử dụng lao động, làm giảm đáng kể thu nhập thực tế, thậm chí làm mất đi ý nghĩa của chính sách tăng phụ cấp đối với lực lượng hoạt động ở cơ sở.

Trong khi đó, đối với cán bộ, công chức, phần đóng bảo hiểm thuộc trách nhiệm cá nhân được khấu trừ từ tiền lương, còn phần đóng thuộc trách nhiệm của cơ quan sử dụng lao động được bố trí kinh phí riêng.

Từ thực tế trên, đại biểu Lê Thanh Hoàn đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội theo hướng xác định rõ trách nhiệm của ngân sách nhà nước trong việc chi trả riêng phần kinh phí đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế thuộc trách nhiệm của bên sử dụng lao động đối với người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở.

Đại biểu nhấn mạnh, không nên gộp khoản kinh phí này vào quỹ phụ cấp rồi khấu trừ toàn bộ từ thu nhập của người hoạt động không chuyên trách. Đồng thời, đề nghị nghiên cứu cơ chế cho phép người hoạt động không chuyên trách được tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện bổ sung trên cơ sở thu nhập khác, qua đó chủ động nâng mức đóng, cải thiện quyền lợi và mức hưởng khi nghỉ hưu.

Đào Cảnh