Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Không để lực lượng lao động mới đứng ngoài pháp luật
Lao động trên nền tảng số đang phát triển nhanh, nhất là tại các thành phố lớn, trong khi pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ nhóm này. Nhấn mạnh không để lực lượng lao động mới đứng ngoài pháp luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị Chính phủ xây dựng khung quản lý đồng bộ, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động.
Chiều 21/10, thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn dành nhiều thời gian thảo luận, góp ý cụ thể về: dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động, Luật Lưu trữ, Luật Bình đẳng giới, Luật Hoạt động chữ thập đỏ và Luật Việc làm và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội.
Cắt giảm thủ tục nhưng không buông lỏng an toàn
Đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động, Chủ tịch Quốc hội đánh giá cao việc Chính phủ đã tiếp thu nghiêm túc, bám sát kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội để chỉnh lý dự thảo Luật. Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng được chuẩn bị rất công phu, với nhiều kiến nghị xác đáng.
Tuy vậy, Chủ tịch Quốc hội chia sẻ rất trăn trở khi hàng năm vẫn có hàng nghìn vụ tai nạn lao động, tập trung ở các ngành xây dựng, khai khoáng, điện, làm việc trên cao và khu vực phi chính thức thì hầu như còn bỏ ngỏ.
Bệnh nghề nghiệp cũng chưa được phát hiện sớm. Công tác huấn luyện, kiểm định ở một số nơi còn mang tính hình thức. Việc khám sức khỏe cho người lao động trước khi đi làm cũng có nơi còn sơ sài, chưa phát hiện được đầy đủ các bệnh có nguy cơ lây nhiễm hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động và cộng đồng. Lực lượng thanh tra trong lĩnh vực an toàn, vệ sinh lao động còn mỏng, chế tài chưa đủ sức răn đe.
"Chính vì thế, lần này tuy sửa đổi có phạm vi hẹp nhưng phải bảo đảm một yêu cầu xuyên suốt: cắt giảm thủ tục nhưng không buông lỏng an toàn; giảm tiền kiểm thì phải đẩy mạnh hậu kiểm, và hậu kiểm phải thực chất", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Tập trung hoàn thiện 4 vấn đề lớn
Trên tinh thần đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tập trung hoàn thiện 4 vấn đề lớn của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động.
Thứ nhất, về huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động tại Điều 14, Chủ tịch Quốc hội tán thành cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh và nhất trí với đề xuất của cơ quan thẩm tra về việc bổ sung tại Điều 12 hành vi nghiêm cấm huấn luyện không bảo đảm chất lượng; đồng thời đề nghị kiểm soát chất lượng huấn luyện bằng chuẩn đầu ra, gắn trách nhiệm của tổ chức huấn luyện với hậu kiểm thực chất.
Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, các văn bản hướng dẫn không được làm phát sinh trở lại giấy phép con dưới bất kỳ hình thức nào. "Chính phủ đã báo cáo việc cắt giảm nhiều thủ tục kinh doanh. Nhưng sau khi cắt giảm, ai sẽ chịu trách nhiệm quản lý để bảo đảm việc thực hiện thông suốt tại địa phương? Không phải cứ cắt giảm là xong, mà phải tiếp tục theo dõi, đôn đốc, kiểm tra. Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý để tránh hình thành giấy phép con quay trở lại", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.
Thứ hai, đối với máy, thiết bị, vật tư có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động tại Điều 28, Điều 30. Cho rằng đây là khâu then chốt để phòng ngừa tai nạn nghiêm trọng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị luật hóa nguyên tắc quản lý bằng dữ liệu; giao Chính phủ xây dựng cơ sở dữ liệu có mã định danh để theo dõi toàn bộ vòng đời thiết bị, từ kiểm định, khai báo, sử dụng đến thanh lý; bảo đảm kết nối, liên thông giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương, tạo nền tảng cho hậu kiểm.
Thứ ba, về khai báo, điều tra tai nạn lao động tại các Điều 34, Điều 35, Chủ tịch Quốc hội lưu ý tình trạng che giấu, không khai báo tai nạn lao động, nhất là tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa; đồng thời đề nghị cần hoàn thiện cơ chế phát hiện, báo tin, tiếp nhận và xử lý thông tin; bổ sung quy định nghiêm cấm hành vi cản trở người lao động cung cấp thông tin, phối hợp xử lý tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.
Trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, cần phân định trách nhiệm điều tra, thống kê tai nạn lao động giữa cấp tỉnh và cấp xã, không để khoảng trống. Cấp tỉnh cần có cơ chế hỗ trợ cấp xã, nhất là khi lực lượng và năng lực cán bộ ở cơ sở còn hạn chế.
Thứ tư, về xử lý vi phạm và bảo đảm an toàn lao động trong khu vực phi chính thức. Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ rà soát chế tài xử phạt đối với hành vi cố ý vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng. Dù khu vực phi chính thức chưa phải trọng tâm trong sửa đổi Luật lần này, song Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị Chính phủ vẫn cần phải có chính sách hỗ trợ huấn luyện, kiểm định an toàn, vệ sinh lao động cho các làng nghề, hợp tác xã, người kinh doanh và lao động tự do.
Làm rõ đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội trên nền tảng số
Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn bày tỏ tán thành chủ trương mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đối với lao động trên nền tảng số tại khoản 6 Điều 2 theo tinh thần Nghị quyết số 28 của Trung ương.
Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, quy định về người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số là quá rộng, chưa làm rõ được những vấn đề căn cốt như: ai đóng, đóng trên cơ sở thu nhập nào và nền tảng số phải chịu trách nhiệm gì?
"Nếu chưa định danh rõ đối tượng mà đã quy định bắt buộc tham gia thì sẽ khó thực thi, dễ phát sinh tranh chấp".
Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị thực hiện đầy đủ Kết luận số 276 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, xác định rõ đối tượng và thời điểm áp dụng; nghiên cứu lộ trình phù hợp, có thể từ năm 2028, đủ thời gian để hoàn thiện pháp luật lao động và kết nối dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội với các nền tảng số.
Trường hợp chưa đủ cơ sở và chưa đạt được sự đồng thuận thì cần cân nhắc giữ quy định hiện hành bởi khoản 6 Điều 2 đã cho phép Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định.
"Phải hoàn thiện quy trình thực hiện, bảo đảm kết nối dữ liệu bảo hiểm xã hội, dữ liệu thuế và dữ liệu của các nền tảng số. Hiện nay, bất cứ lĩnh vực nào cũng cần dữ liệu, nền tảng số, chuyển đổi số, thậm chí ứng dụng trí tuệ nhân tạo để nâng cao hiệu quả quản lý", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
An toàn là điều kiện tiên quyết, bảo toàn quỹ là giới hạn không được vượt qua
Về danh mục đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội tại Điều 122, Chủ tịch Quốc hội dẫn số liệu số dư đầu tư khoảng 1,5 triệu tỷ đồng, trong đó hơn 82% được đầu tư vào trái phiếu Chính phủ. Lãi suất đầu tư bình quân năm 2025 là 3,72%, trong khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) ở mức 3,31%, cho thấy hiệu quả tăng trưởng thực của Quỹ còn hạn chế.
Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, "đây là nguồn tiền của hàng chục triệu người lao động, không được đánh đổi an toàn lấy lợi suất. Dự thảo Luật cần bảo đảm các nguyên tắc: an toàn là điều kiện tiên quyết; bảo toàn quỹ là giới hạn không được vượt qua; hiệu quả là yêu cầu bắt buộc; minh bạch và trách nhiệm là cơ chế bảo đảm thực hiện".
Đối với kiến nghị xem xét các ngân hàng có vốn doanh nghiệp nhà nước chi phối từ 50% vốn điều lệ, kể cả các tổ chức có nhiệm vụ đặc thù, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần nghiên cứu đầy đủ trong tổng thể chính sách, không nên thiết kế cơ chế riêng cho bất kỳ ngân hàng cụ thể nào ngay trong Luật.
"Việc lựa chọn ngân hàng làm đối tác thực hiện phải do cơ quan có thẩm quyền xem xét trên cơ sở các tiêu chí thống nhất. Nhiệm vụ đặc thù có thể là một yếu tố cần tính đến, nhưng không thể thay thế các chuẩn mực về chất lượng và an toàn, càng không mặc nhiên tạo quyền được nhận tiền từ Quỹ. Ngược lại, cũng không nên loại trừ một cách cơ học các tổ chức tín dụng chỉ vì có cơ cấu sở hữu khác với nhóm hiện hành, nếu các tổ chức đó đáp ứng đầy đủ những tiêu chuẩn khách quan và thống nhất do pháp luật quy định", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Việc mở rộng danh mục đầu tư, theo Chủ tịch Quốc hội, phải thực sự làm giảm rủi ro, không chuyển từ rủi ro này sang rủi ro khác. Phải nâng hiệu quả quỹ, khơi thông, sử dụng hiệu quả nguồn lực là cần thiết, nhưng tuyệt đối không được đảo lộn thứ tự ưu tiên.
.jpg)
Do đó, Luật cần quy định rõ các nguyên tắc và tiêu chí cốt lõi; giao Chính phủ quy định bộ tiêu chí định lượng, giới hạn đầu tư, cơ chế phân tán rủi ro, lựa chọn đối tác và trách nhiệm quản trị. Đồng thời, cần xác định rõ vốn nhà nước, vốn doanh nghiệp nhà nước, tránh cách hiểu khác nhau hoặc tính trùng.
Về bảo hiểm hưu trí bổ sung tại khoản 5 Điều 3, Chủ tịch Quốc hội đồng tình với việc giữ nguyên quy định hiện hành, khi chưa chứng minh được hiệu quả thì chưa nên mở rộng.
Đối với một số vấn đề còn có ý kiến khác nhau, Chủ tịch Quốc hội cho rằng việc bãi bỏ 6 khoản, 25 điều thủ tục thuần túy giao Chính phủ còn các quy định về quyền, nghĩa vụ, thời điểm phát sinh quyền lợi và người thụ hưởng phải được giữ trong Luật. Quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội cần có cơ chế phối hợp với hoạt động kiểm tra chuyên ngành, chỉ tiến hành kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm, không thực hiện tràn lan.
"Các chính sách đã có nhiều thay đổi trong quá trình soạn thảo cần được đánh giá tác động đầy đủ trước khi chốt phương án. Càng rút gọn quy trình thì càng phải chú trọng đánh giá tác động để bảo đảm tính khả thi", Chủ tịch Quốc hội yêu cầu.
Không để lực lượng lao động mới đứng ngoài pháp luật
Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động, Luật Lưu trữ, Luật Bình đẳng giới, Luật Hoạt động chữ thập đỏ và Luật Việc làm, Chủ tịch Quốc hội nêu 4 vấn đề cần quan tâm:
Thứ nhất, bỏ tiền kiểm không có nghĩa là bỏ quản lý. Việc chuyển hoạt động cho thuê lại lao động, dịch vụ việc làm từ cơ chế cấp phép sang thông báo là đúng hướng, tuy nhiên, bỏ tiền kiểm không đồng nghĩa với bỏ quản lý. Hậu kiểm cần dựa trên 3 trụ cột: dữ liệu, trách nhiệm và chế tài; trong đó, cần luật hóa cơ sở dữ liệu điện tử về doanh nghiệp cho thuê lại lao động và người lao động thuê lại, kết nối với dữ liệu bảo hiểm xã hội.
Thứ hai, phân cấp phải đi đôi với năng lực thực hiện và xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm. Trong đó, việc giao Chủ tịch UBND cấp xã chủ trì xử lý đình công là phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội đề nghị Luật cần quy định rõ trường hợp doanh nghiệp có nhiều cơ sở trên địa bàn thì xã nào chủ trì, cấp tỉnh hỗ trợ đến đâu và tổ chức công đoàn nào là đầu mối phối hợp.
Đối với địa bàn tập trung đông công nhân, nhiều khu công nghiệp như TP. Hồ Chí Minh, nếu quy định không rõ sẽ khiến cơ sở lúng túng khi có tình huống phát sinh. Việc bãi bỏ các quy định riêng về thanh tra lao động cũng không được làm mất đi tính đặc thù của lĩnh vực này.
Thứ ba, giảm điều kiện nhưng phải duy trì "hàng rào" an toàn.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng, việc bỏ chứng chỉ hành nghề lưu trữ là hợp lý. Tuy nhiên, tài liệu lưu trữ chứa nhiều thông tin quan trọng, nhạy cảm nên cần kế thừa các điều kiện về nhân thân và quy định rõ những trường hợp không được kinh doanh dịch vụ lưu trữ. Nếu chỉ cho phép doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ này nếu là một thay đổi chính sách thì phải được đánh giá tác động đầy đủ, không thể xem nhẹ và coi đó chỉ là chỉnh lý kỹ thuật.
Đối với hoạt động chữ thập đỏ, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tách bạch quản lý nhà nước về hoạt động nhân đạo với quản lý tổ chức hội, nhất là cơ chế công khai, minh bạch các nguồn lực hỗ trợ.
"Niềm tin của nhân dân là tài sản lớn nhất của công tác nhân đạo". Nhấn mạnh điều này, Chủ tịch Quốc hội cũng nêu thực tế vừa qua một số hoạt động từ thiện, nhân đạo đã làm ảnh hưởng đến hình ảnh và niềm tin của người dân do thiếu minh bạch. Do đó, các khoản tiền cứu trợ phải được quản lý chặt chẽ, công khai, minh bạch, việc chi tiêu phải có chứng từ, lệnh chi và được kiểm soát theo quy định, không để xảy ra những sai phạm làm ảnh hưởng đến uy tín của các tổ chức thực hiện công tác nhân đạo.
Thứ tư, không để lực lượng lao động mới đứng ngoài pháp luật. Theo Chủ tịch Quốc hội, lao động trên nền tảng số đang phát triển nhanh, nhất là tại các thành phố lớn, trong khi pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ nhóm này. Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ xây dựng khung quản lý đồng bộ, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động; đồng thời thể chế hóa chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về hỗ trợ việc làm cho người khuyết tật.
Đối với quy định chuyển tiếp, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, doanh nghiệp đã được cấp giấy phép còn hiệu lực thì không phải thực hiện thông báo lại, tránh phát sinh thủ tục mới ngay trong một đạo luật có mục tiêu cắt giảm thủ tục hành chính.
Chủ tịch Quốc hội cũng tán thành đề xuất bổ sung Ngày Văn hóa Việt Nam 21/11 hàng năm là ngày nghỉ hưởng nguyên lương. Đây không chỉ là việc bổ sung một ngày nghỉ mà còn là thông điệp khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh của dân tộc; đây là một quyết định có ý nghĩa, thể hiện sự quan tâm của lãnh đạo Đảng, Nhà nước đối với văn hóa.