Không để khoảng trống số trở thành khoảng trống niềm tin:Bài 2: Không khoan nhượng với các thủ đoạn thao túng nhận thức
Lợi dụng ưu thế lan truyền rất nhanh của không gian mạng, các thế lực thù địch đang gia tăng các hoạt động chống phá sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Chúng tập trung xuyên tạc đường lối, chủ trương, chính sách và pháp luật của Nhà nước; bôi nhọ danh dự lãnh đạo; thổi phồng khuyết điểm để thao túng nhận thức xã hội. Các hoạt động này nhằm tạo ra sự dao động về chính trị, rạn nứt về tư tưởng và làm suy giảm niềm tin trong Nhân dân.
Bản chất tinh vi của thao túng nhận thức
Không gian mạng đang làm thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin, hình thành chính kiến và bộc lộ thái độ chính trị. Sự thay đổi ấy mở rộng khả năng kết nối xã hội; đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ nhận thức bị dẫn dắt theo những dòng thông tin sai lệch, cảm tính và có chủ đích. Trong môi trường ấy, cuộc đấu tranh tư tưởng không còn dừng ở việc phản bác một luận điệu sai trái sau khi nó xuất hiện, mà phải đi vào nhận diện cơ chế thao túng nhận thức đang vận hành từng ngày, từng giờ trên không gian mạng. Nếu không nhìn thẳng vào cơ chế đó, công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng sẽ dễ rơi vào thế xử lý phần ngọn. Trong khi đó, phần gốc của nguy cơ lại nằm ở chỗ nhận thức xã hội bị bẻ lái âm thầm nhưng dai dẳng.
Điều đáng lo không chỉ là số lượng thông tin xấu độc ngày càng lớn. Mối nguy hiểm thực sự là cách chúng len vào đời sống xã hội bằng những hình thức ngày càng khó nhận diện. Không ít người tiếp nhận thông tin sai nhưng không biết mình đang tiếp nhận cái sai. Cũng không ít người chia sẻ một nội dung xuyên tạc nhưng vẫn tin rằng mình đang “nhìn nhận khách quan”. Rất nhiều sự việc bị bóp méo theo cách khiến dư luận không còn chú ý tới bản chất vấn đề, chỉ còn phản ứng theo cảm xúc tức thời.
Bởi vậy, thao túng nhận thức trên không gian mạng nguy hiểm hơn tin giả đơn lẻ. Tin giả có thể bị đính chính, nhưng nhận thức đã bị bẻ lái thì khó phục hồi nhanh. Một khi cách hiểu đã lệch, niềm tin sẽ bị bào mòn từng lớp, âm thầm và dai dẳng.
Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV ghi nhận kết quả triển khai công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Báo cáo đồng thời chỉ ra hạn chế của công tác giáo dục chính trị, tư tưởng ở một số nơi về tính sát thực tiễn và chiều sâu. Đặt hai mặt ấy trong mối liên hệ với nhau cho thấy yêu cầu tự đổi mới của công tác tư tưởng. Kết quả đã đạt được cần được củng cố bằng năng lực giải thích những vấn đề mới. Những hạn chế phải được nhận diện để sửa chữa cụ thể. Một nội dung tuyên truyền thiếu chứng cứ hoặc xa băn khoăn của người dân có thể làm giảm sức thuyết phục ngay cả khi mục đích là đúng.
Bởi vậy, đấu tranh với thông tin sai lệch luôn gắn với nâng cao chất lượng thông tin của chính mình. Sự chính xác và trách nhiệm giải trình phải được coi là điều kiện để giữ uy tín.
Yêu cầu “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức công tác tư tưởng” cần được cụ thể hóa thành năng lực xử lý toàn bộ quá trình hình thành và lan truyền thông tin. Trước một nội dung gây tranh cãi, phải xác định được nguồn ban đầu, dữ kiện có thể kiểm chứng, phần suy luận của người đăng và cách thức nội dung đó được khuếch đại. Sau khi nhận diện đúng, mới lựa chọn hình thức giải thích, phản bác hoặc đề nghị xử lý phù hợp. Phản ứng thiếu căn cứ có thể vô tình quảng bá thêm cho tin giả. Ngược lại, im lặng kéo dài lại tạo điều kiện cho suy diễn. Thế chủ động vì vậy nằm ở sự chuẩn bị: có đầu mối xác minh, có dữ liệu đáng tin cậy, có người chịu trách nhiệm phát ngôn và có cơ chế phối hợp thống nhất.
Những quyết sách lớn liên quan đến tổ chức bộ máy, công tác cán bộ hoặc phân bổ nguồn lực thường thu hút sự quan tâm cao vì tác động trực tiếp đến nhiều nhóm xã hội. Đây cũng là những lĩnh vực dễ bị lợi dụng nếu thông tin thiếu đầy đủ. Một khó khăn trong quá trình thực hiện có thể bị tách khỏi bối cảnh rồi quy kết thành động cơ vụ lợi. Một ý kiến chưa được giải đáp có thể bị trình bày như bằng chứng về sự thiếu trách nhiệm của cả hệ thống. Nhận diện thủ đoạn ấy đòi hỏi phân biệt rõ phản ánh có căn cứ, góp ý xây dựng với hành vi bịa đặt, cắt ghép có chủ ý. Tôn trọng sự phản biện chân thành giúp phát hiện bất cập để khắc phục. Điều này đồng thời tạo cơ sở vững chắc hơn để bác bỏ những suy diễn sai lệch. Sự phân biệt chính xác này quyết định chất lượng và tính thuyết phục của cuộc đấu tranh.
Bóc trần, bẻ gãy các thủ đoạn
Một là, nhận diện rõ các thủ đoạn trộn lẫn thật - giả, bẻ lái nhận thức Nhân dân trên không gian mạng. Khoảng trống của thông tin đúng đắn có thể nhanh chóng bị lấp đầy bằng những tin đồn, xuyên tạc, suy diễn và kích động. Trong môi trường thông tin truyền thống, một khoảng trống thông tin có thể chỉ tạo ra tâm lý chờ đợi.
Tuy nhiên, trên không gian mạng, khoảng trống ấy thường bị thay thế bằng vô số tiếng nói khác nhau, trong đó có không ít tiếng nói vô trách nhiệm, sai lệch hoặc có dụng ý xấu. Khi một vụ việc chưa được thông tin đầy đủ, người tiếp nhận sẽ có xu hướng tìm nguồn khác thay thế. Do đó, khi những nguồn không chính thống đến trước, dù chưa đúng vẫn có khả năng chiếm lợi thế tâm lý ban đầu. Ở điểm này, việc thao túng nhận thức vận hành không phải bằng sức mạnh của chân lý, mà bằng ưu thế về mặt thời gian.
Thao túng nhận thức trên không gian mạng không chỉ diễn ra bằng những thông tin hoàn toàn giả mạo. Thủ đoạn phổ biến và nguy hiểm hơn là trộn lẫn cái thật với cái giả, lấy một phần sự thật làm nền cho một kết luận sai. Một phát ngôn có thật có thể bị cắt rời khỏi ngữ cảnh. Một vụ việc có thật có thể bị thổi phồng thành bản chất phổ biến. Một sai phạm của cá nhân cũng có thể bị lợi dụng để quy kết thành khuyết tật tất yếu của cả hệ thống. Một hiện tượng cục bộ có thể bị diễn giải thành bằng chứng cho một luận điệu phủ định sạch trơn. Chính lối thao túng ấy làm cho người tiếp nhận thông tin khó nhận ra điểm sai ngay từ đầu. Cái sai không đến dưới hình thức hoàn toàn xa lạ, mà núp dưới vỏ bọc của cái có vẻ hợp lý, có vẻ khách quan, có vẻ “đa chiều”.
Hai là, nhận diện đúng các phương thức kích động cảm xúc Nhân dân và tạo hiệu ứng đám đông trên không gian mạng. Thao túng nhận thức thường đi qua con đường cảm xúc trước khi đi vào lý trí. Không ít nội dung xấu độc không nhằm tranh luận bằng lập luận chặt chẽ. Chúng nhằm kích thích tâm lý bức xúc, giận dữ, thương cảm hoặc hoang mang. Khi cảm xúc bị đẩy lên cao, năng lực kiểm chứng thông tin thường giảm xuống. Người tiếp nhận dễ chia sẻ một nội dung vì thấy nó gây sốc, hợp tâm trạng cá nhân hoặc đánh trúng sự bất bình sẵn có trong mình.
Các đối tượng xấu hiểu rất rõ điều đó, thường sử dụng nhan đề giật gân, ngôn ngữ cực đoan, hình ảnh gây sốc, giọng điệu mỉa mai hoặc thương cảm quá mức để lấn át sự suy xét tỉnh táo. Khi cảm xúc đã bị dẫn dắt, chỉ cần thêm vài mảnh ghép thông tin nửa thật nửa giả, người đọc rất dễ đi đến kết luận sai mà vẫn tưởng mình đang tự hình thành chính kiến.
Thao túng nhận thức Nhân dân còn diễn ra bằng việc tạo cảm giác về “ý kiến của số đông”. Không gian mạng có cơ chế khuếch đại rất mạnh đối với những nội dung được lặp đi lặp lại. Những nội dung này được nhiều tài khoản chia sẻ, bình luận và tương tác. Trong không ít trường hợp, chỉ cần một nhóm tài khoản có tổ chức đẩy cùng một thông điệp trên nhiều nền tảng, người dùng bình thường đã có thể ngộ nhận đó là dư luận xã hội thực sự. Nhưng số đông trên mạng không đồng nghĩa với chân lý, càng không đồng nghĩa với dư luận xã hội chân chính. Một nội dung có nhiều lượt xem không mặc nhiên trở thành sự thật. Một thông điệp được nhắc lại nhiều lần không tự động trở thành cái đúng. Không nhận ra đặc điểm này, người tiếp nhận thông tin sẽ rất dễ bị dẫn dắt bởi hiệu ứng đám đông. Công tác tư tưởng cũng sẽ rất dễ đánh giá sai trạng thái nhận thức xã hội.
Công nghệ giả mạo hình ảnh và giọng nói đặt ra thách thức mới đối với việc kiểm chứng. Deepfake có thể tạo cảm giác một người thực sự đã nói hoặc làm điều mà họ chưa từng thực hiện. Khi một đoạn ghi âm hoặc video giả được gắn với danh tính có uy tín, người tiếp nhận dễ nhầm sự sống động của hình thức với độ xác thực của nội dung. Vì vậy, cảm giác nghe rõ, nhìn rõ chưa đủ để kết luận. Người dân cần đối chiếu với kênh công bố chính thức, tìm bản gốc và kiểm tra bối cảnh trước khi chia sẻ. Với cơ quan, tổ chức, việc công khai địa chỉ thông tin chính thức và duy trì đầu mối xác nhận giúp người dân có nơi kiểm chứng khi gặp nội dung nghi vấn.
Ba là, giữ vững thế chủ động trong đấu tranh, phản bác và thu hẹp khoảng trống thông tin trên không gian mạng. Những hạn chế nội tại của công tác tư tưởng có thể bị các thế lực thù địch lợi dụng để bẻ lái nhận thức xã hội. Không phải mọi sự lệch lạc nhận thức trên không gian mạng đều do các thế lực thù địch tạo ra từ đầu. Không ít trường hợp, các đối tượng xấu chỉ lợi dụng những sơ hở có thật trong thông tin, trong tổ chức thực hiện, nêu gương hoặc giải thích chính sách để khoét sâu, bẻ lái thành hoài nghi chính trị.
Chính vì vậy, đấu tranh với thủ đoạn thao túng nhận thức phải đồng thời khắc phục những hạn chế bên trong. Khi khoảng cách giữa cái đúng và người tiếp nhận còn lớn, cái sai sẽ luôn có cửa chen vào. Khi tiếng nói chính thống còn chậm, còn khô, còn thiếu đối thoại, thì các luận điệu xuyên tạc sẽ tiếp tục tìm được điểm bám trụ trong đời sống tinh thần người dân.
Giữ vững thế chủ động trong đấu tranh và phản bác trước hết là không để cái sai nắm lợi thế định nghĩa vấn đề. Muốn vậy, công tác tư tưởng phải chuyển mạnh từ thế phản ứng sang thế chủ động. Chủ động không chỉ là lên tiếng sớm hơn, mà còn là nhìn ra sớm hơn những điểm có thể bị lợi dụng. Chúng ta phải giải thích sớm hơn những vấn đề có nguy cơ gây nhiễu và chuẩn bị trước những luận cứ cần thiết để không bị đẩy vào thế chạy theo sự việc.
Chủ động cũng không có nghĩa là phản ứng ồn ào. Phản ứng cần đúng mức, đúng thời điểm, đúng trọng tâm và đúng đối tượng. Đối với người dân đang hoang mang, cần giải thích. Đối với người bị tác động bởi thông tin sai thì cần thuyết phục. Đối với đối tượng cố tình xuyên tạc, cần phản bác bằng lý lẽ khoa học và đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý theo pháp luật để nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh.
Thu hẹp khoảng trống thông tin chính là cách trực diện nhất để thu hẹp không gian hoạt động của thao túng nhận thức. Thông tin chính thống phải hiện diện đủ nhanh để không bỏ trống trận địa. Thông tin phải đủ rõ để không cho ngụy biện chen vào và đủ sức nặng để không bị hòa tan trong dòng thông tin hỗn tạp. Báo chí phải giữ vai trò nòng cốt trong kiến tạo chuẩn mực thông tin và định hướng dư luận. Các tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị phải nâng cao trách nhiệm cung cấp thông tin, giải thích vấn đề thuộc phạm vi mình phụ trách. Đội ngũ cán bộ, đảng viên phải giữ nghiêm kỷ luật phát ngôn, không vô tình trở thành mắt xích lan truyền thông tin chưa kiểm chứng.
Thao túng nhận thức trên không gian mạng là một thủ đoạn tác động vào nền tảng nhận thức xã hội và niềm tin chính trị. Nhận diện đúng thủ đoạn ấy là điều kiện tiên quyết để không bị động và để đấu tranh hiệu quả, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số. Qua đó, góp phần làm cho cái đúng giữ vững dòng chủ lưu, đủ sức dẫn dắt xã hội trong môi trường số ngày càng phức tạp.