Đặt trẻ em ở vị trí trung tâm khi hoàn thiện Luật Nuôi con nuôi

Bảo đảm khoảng cách tuổi, chặt chẽ căn cứ hủy bỏ quyết định nuôi con nuôi

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị tiếp tục rà soát các quy định nhằm bảo đảm Luật có tính khả thi trong thực tế, đồng thời hạn chế tối đa những tranh chấp có thể phát sinh sau khi quan hệ nuôi con nuôi được xác lập. Về điều kiện độ tuổi giữa người nhận con nuôi và người được nhận làm con nuôi, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị dự thảo tiếp tục duy trì một khoảng cách tuổi nhất định, kể cả trong trường hợp cô, dì, chú, bác nhận cháu hoặc cha dượng, mẹ kế nhận con riêng.

Theo đại biểu, nếu chỉ quy định theo hướng người nhận nuôi và người được nhận nuôi có thể gần như đồng tuổi thì về mặt pháp lý có thể dẫn tới trường hợp khoảng cách tuổi chỉ hơn kém nhau một ngày. Khi đó, khó bảo đảm đúng bản chất của quan hệ cha mẹ - con được hình thành thông qua việc nhận con nuôi.

Bởi việc nhận con nuôi không chỉ tạo lập một quan hệ pháp lý đơn thuần mà còn hình thành quan hệ gia đình lâu dài, gắn với các quyền, nghĩa vụ về nhân thân và tài sản. Vì vậy, quy định về độ tuổi cần bảo đảm tính nhân văn, đồng thời hợp lý về mặt pháp lý và phù hợp với bản chất của quan hệ cha mẹ - con.

Đối với quy định về hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi tại Điều 23 dự thảo Luật, đại biểu cho rằng đây là nội dung cần được quy định chặt chẽ. Khi quyết định nuôi con nuôi đã được xác lập, việc hủy bỏ hoặc thu hồi có thể tác động lớn đến cuộc sống, nhân thân và quyền lợi của trẻ em.

Theo đó, dự thảo cần xác định rõ, đầy đủ các căn cứ hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi. Các nhóm hành vi có thể được xem xét gồm: vi phạm điều kiện nuôi con nuôi; vi phạm nguyên tắc tự nguyện của các chủ thể có liên quan; vi phạm các hành vi bị pháp luật cấm hoặc việc nhận con nuôi được thực hiện không đúng mục đích của chế định nuôi con nuôi.

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh lưu ý là thời điểm xác định hành vi vi phạm. Vi phạm không nhất thiết chỉ xảy ra hoặc được phát hiện tại thời điểm giao nhận con nuôi. Có trường hợp tại thời điểm giao nhận chưa phát hiện được vi phạm, nhưng trong quá trình nuôi dưỡng mới phát hiện việc nhận con nuôi được thực hiện không đúng quy định hoặc không đúng mục đích. Do đó, quy định của Luật cần bao quát cả những vi phạm được phát hiện sau thời điểm giao nhận con nuôi, trong suốt quá trình thực hiện quan hệ nuôi con nuôi.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ chủ thể có quyền yêu cầu hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi. Không nên chỉ đặt vấn đề cơ quan hành chính, khi phát hiện vi phạm, tự mình hủy bỏ hoặc thu hồi quyết định đã ban hành, mà cần thiết kế cơ chế để những người có liên quan hoặc người phát hiện dấu hiệu vi phạm có thể khởi động quy trình xem xét.

Chẳng hạn, người thân thích của trẻ em có thể có quyền yêu cầu cơ quan đăng ký việc nuôi con nuôi xem xét; trường hợp cá nhân phát hiện hành vi vi phạm có thể thông tin, kiến nghị đến cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc các tổ chức có chức năng bảo vệ quyền trẻ em để thực hiện việc yêu cầu theo thẩm quyền.

Theo đại biểu, cơ chế này vừa tạo điều kiện cho giám sát xã hội, vừa góp phần phát hiện sớm những trường hợp vi phạm mà cơ quan nhà nước không thể biết ngay tại thời điểm đăng ký.

Đặc biệt, dự thảo cần làm rõ hơn hậu quả pháp lý của việc hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi. Việc này không chỉ dừng ở hủy một quyết định hành chính mà phải giải quyết các hệ quả thực tế về nhân thân, tài sản, quyền và nghĩa vụ giữa người nhận nuôi với người được nhận nuôi, cũng như giữa người được nhận nuôi với gia đình gốc.

Làm rõ hệ quả pháp lý, nhất là trường hợp cha dượng, mẹ kế nhận con riêng

Góp ý về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi tại Điều 26, đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh cho rằng đây là một trong những nội dung cần được quy định rõ, bởi khi quan hệ nuôi con nuôi được xác lập, không chỉ thay đổi người trực tiếp chăm sóc trẻ mà còn làm phát sinh và thay đổi nhiều quan hệ pháp lý trong gia đình. Trước hết, cần khẳng định rõ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi phát sinh quyền, nghĩa vụ về nhân thân, tài sản như giữa cha mẹ đẻ và con đẻ theo quy định của pháp luật.

Đồng thời, cần làm rõ quan hệ giữa người được nhận làm con nuôi với gia đình gốc. Nếu quan điểm của dự thảo là chấm dứt về cơ bản quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ đẻ và con đẻ thì cần quy định theo hướng có nguyên tắc rõ ràng, thay vì chỉ liệt kê một số quyền vẫn được duy trì như quyền thừa kế, quyền xác định dân tộc hoặc việc tiếp tục được hưởng chính sách đối với con thương binh, liệt sĩ.

Theo đại biểu, nếu chỉ liệt kê một số quyền được bảo lưu sẽ phát sinh câu hỏi: ngoài những quyền được liệt kê, các quyền khác được xác định như thế nào?

Do đó, dự thảo cần thiết kế một quy định mang tính nguyên tắc, qua đó xác định rõ những quyền, nghĩa vụ nào chấm dứt, những quyền nào tiếp tục được bảo đảm và căn cứ pháp lý để xác định các quyền đó.

Một nội dung khác cần được đặc biệt lưu ý là quan hệ giữa con nuôi với các thành viên khác trong gia đình cha mẹ nuôi. Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh đặt vấn đề: khi một người nhận con nuôi, quan hệ giữa người con nuôi với bố mẹ của người nhận nuôi, với con đẻ, con nuôi khác, anh chị em của người nhận nuôi có đương nhiên phát sinh các quan hệ ông bà - cháu, anh chị em, cô - dì - chú - bác - cháu hay không?

Theo đại biểu, không nên mặc nhiên làm phát sinh toàn bộ các quan hệ gia đình này. Quan hệ nhận con nuôi được hình thành trên cơ sở sự tự nguyện và ý chí của người nhận nuôi nhằm xác lập quan hệ cha mẹ - con với một đứa trẻ. Sự tự nguyện đó không thể mặc nhiên kéo theo việc hình thành những quan hệ pháp lý khác đối với các thành viên trong gia đình mà họ không tham gia vào việc nhận con nuôi và có thể không có ý chí xác lập quan hệ đó.

Đây cũng là điểm khác biệt giữa quan hệ huyết thống được hình thành từ sự kiện sinh đẻ và quan hệ nuôi con nuôi được hình thành từ một quyết định pháp lý trên cơ sở tự nguyện.

Vì vậy, nếu pháp luật dẫn chiếu chung sang Luật Hôn nhân và gia đình, Bộ luật Dân sự thì cũng cần cân nhắc kỹ, bởi nhiều khái niệm như “cháu ruột”, “bác ruột”, “anh chị em ruột” được xây dựng trên cơ sở quan hệ huyết thống, trong khi quan hệ con nuôi có những đặc thù riêng.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị pháp luật quy định rõ quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi được xác lập đầy đủ theo quy định của pháp luật; còn quan hệ giữa con nuôi với các thành viên khác trong gia đình cha mẹ nuôi không mặc nhiên phát sinh các quyền, nghĩa vụ pháp lý như quan hệ huyết thống.

Tuy nhiên, trong đời sống thực tế, nếu các thành viên cùng chung sống thì vẫn phải có trách nhiệm quan tâm, chăm sóc, tôn trọng và bảo vệ trẻ em như các thành viên khác trong gia đình.

Đặc biệt, đại biểu đề nghị quan tâm đến trường hợp cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi. Đây là trường hợp có tính đặc thù và cần được quy định, giải thích rõ để tránh những hệ quả pháp lý mà người trong cuộc có thể chưa lường hết.

Khi cha dượng hoặc mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi, về mặt pháp lý, đứa trẻ trở thành con của người nhận nuôi. Việc này có thể dẫn đến sự thay đổi hoặc chấm dứt một số quan hệ pháp lý giữa đứa trẻ với cha hoặc mẹ đẻ.

Trong thực tế, khi vợ chồng đang chung sống, những quyền và nghĩa vụ đối với trẻ có thể vẫn được thực hiện một cách tự nhiên. Nhưng nếu sau này vợ chồng ly thân hoặc ly hôn, vấn đề ai là cha, ai là mẹ hợp pháp của đứa trẻ, ai có quyền và nghĩa vụ đối với trẻ sẽ trở nên rõ ràng về mặt pháp lý và có thể phát sinh tranh chấp.

Từ đó, đại biểu đề nghị trước khi cha dượng hoặc mẹ kế nhận con riêng làm con nuôi, cha mẹ đẻ phải được tư vấn, giải thích đầy đủ về hệ quả pháp lý của việc này, đặc biệt là những thay đổi đối với quan hệ cha mẹ - con sau khi việc nuôi con nuôi được xác lập.

Theo đại biểu, đây không chỉ là vấn đề thủ tục mà còn là biện pháp bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích của trẻ em. Trong một số trường hợp, mục đích nhận con nuôi chỉ nhằm củng cố việc chăm sóc, nuôi dưỡng trong gia đình hiện tại. Tuy nhiên, nếu không hiểu đầy đủ hệ quả pháp lý, việc nhận con nuôi có thể dẫn đến thay đổi quan hệ pháp lý của trẻ với gia đình gốc, thậm chí tạo ra tranh chấp về sau.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh nhấn mạnh, hoàn thiện Luật Nuôi con nuôi cần đặt trẻ em ở vị trí trung tâm, đồng thời bảo đảm sự chặt chẽ của các quan hệ pháp lý được hình thành sau khi nhận con nuôi. Vì vậy, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục rà soát các quy định về điều kiện nhận con nuôi, hủy bỏ và thu hồi quyết định nuôi con nuôi, hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi, cũng như quan hệ giữa con nuôi với gia đình gốc và gia đình cha mẹ nuôi, bảo đảm các quy định rõ ràng, đầy đủ, khả thi và hạn chế tối đa tranh chấp trong tương lai.

H.Nga