Phân định quyền thừa kế theo từng hình thức nuôi con nuôi
Thảo luận tại Tổ 10 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Nghệ An, Đồng Tháp) sáng 19/10, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu đề nghị, làm rõ quyền thừa kế giữa con nuôi và gia đình gốc khi sửa đổi Luật Nuôi con nuôi; đồng thời, quy định hệ quả pháp lý phù hợp với hai hình thức nuôi con nuôi trọn vẹn và nuôi con nuôi đơn giản, nhằm bảo đảm quyền lợi của trẻ em và hạn chế tranh chấp phát sinh.
Bất cập về quyền thừa kế giữa con nuôi và gia đình gốc
Đồng tình với báo cáo thẩm tra dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), ĐBQH Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) tập trung góp ý về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi đối với quan hệ giữa cha, mẹ đẻ và người con đã được gia đình khác nhận nuôi, đặc biệt là quyền thừa kế theo pháp luật.
Theo đại biểu, khoản 2 Điều 26 dự thảo quy định chấm dứt một số quyền, nghĩa vụ giữa cha, mẹ đẻ và con đã cho làm con nuôi, gồm chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục, cấp dưỡng, đại diện theo pháp luật, bồi thường thiệt hại, quản lý và định đoạt tài sản riêng; đồng thời quy định con nuôi không còn nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cha, mẹ đẻ. Tuy nhiên, dự thảo chưa đề cập việc chấm dứt quan hệ thừa kế theo pháp luật giữa hai bên.
Viện dẫn Điều 651 và Điều 653 Bộ luật Dân sự năm 2015, đại biểu cho rằng, con nuôi vừa có quyền thừa kế đối với di sản của cha, mẹ nuôi, vừa tiếp tục thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha, mẹ đẻ; ngược lại, cha, mẹ đẻ vẫn thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người con đã cho làm con nuôi.
Theo ĐBQH Hoàng Minh Hiếu, quy định này đặt ra ba bất cập. Thứ nhất, chưa bảo đảm sự tương ứng giữa quyền thừa kế và nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng. Đại biểu viện dẫn các quy định từ Điều 110 đến Điều 115 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 để làm rõ mối liên hệ giữa quyền và nghĩa vụ trong gia đình. Trong khi dự thảo quy định chấm dứt nghĩa vụ nuôi dưỡng giữa cha, mẹ đẻ và con đã cho làm con nuôi, quyền thừa kế theo pháp luật giữa hai bên vẫn được duy trì.
Để minh họa, đại biểu nêu tình huống một trẻ bị bỏ rơi, được nhận làm con nuôi khi mới một tuổi. Sau này, người con trưởng thành, có tài sản riêng, chưa có vợ, con và qua đời không để lại di chúc. Nếu cha, mẹ đẻ xuất hiện và chứng minh được quan hệ huyết thống, họ vẫn có thể yêu cầu hưởng di sản cùng hàng thừa kế với cha, mẹ nuôi, dù không trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng người con. Việc xác định trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự có thể dẫn đến tranh chấp, phát sinh thủ tục tố tụng phức tạp.
Bất cập thứ hai là sự thiếu nhất quán trong chính dự thảo. Theo đại biểu, điểm b khoản 3 Điều 26 không cho phép cha, mẹ đẻ của trẻ bị bỏ rơi đề nghị thay đổi thông tin trên giấy khai sinh trong thời gian quan hệ nuôi con nuôi đang tồn tại, nhằm bảo vệ sự ổn định của quan hệ nuôi con nuôi. Tuy nhiên, cha, mẹ đẻ vẫn thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người con đã cho làm con nuôi, ngang hàng với cha, mẹ nuôi đã trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng người con trong nhiều năm.
Bất cập thứ ba liên quan đến nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài. Đại biểu nêu trường hợp trẻ em Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi, pháp luật nước nhận quy định việc nuôi con nuôi làm chấm dứt quan hệ với gia đình gốc. Tuy nhiên, khi cha, mẹ đẻ là công dân Việt Nam qua đời, để lại bất động sản tại Việt Nam, việc áp dụng pháp luật Việt Nam theo Điều 680 Bộ luật Dân sự có thể dẫn đến sự khác biệt trong xác định quyền thừa kế.
Theo đại biểu, sự không thống nhất giữa pháp luật Việt Nam và pháp luật nước nhận con nuôi có thể gây khó khăn khi xác định người thừa kế, phân chia di sản. Bên cạnh đó, cần làm rõ hệ quả pháp lý để người đồng ý cho con làm con nuôi được biết đầy đủ các quyền, nghĩa vụ liên quan.
Quy định hệ quả pháp lý phù hợp với từng hình thức nuôi con nuôi
Từ những bất cập trên, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu đề nghị quy định rõ hệ quả pháp lý tương ứng với hai hình thức nuôi con nuôi trọn vẹn và nuôi con nuôi đơn giản đã được đề cập trong dự thảo.
Theo đại biểu, hai hình thức có mục tiêu khác nhau: một bên nhằm giúp trẻ hòa nhập trọn vẹn vào gia đình mới, bên còn lại hướng đến duy trì quan hệ với gia đình gốc. Vì vậy, việc áp dụng cùng một hệ quả pháp lý tại Điều 26 cho cả hai nhóm là chưa phù hợp.
Đối với nhóm trẻ em bị bỏ rơi, mồ côi cả cha và mẹ, không nơi nương tựa theo khoản 1 Điều 13, đại biểu đề nghị quy định rõ, kể từ ngày giao nhận con nuôi, chấm dứt toàn bộ quyền, nghĩa vụ giữa con nuôi với cha, mẹ đẻ và các thành viên khác của gia đình gốc, bao gồm cả quyền thừa kế theo pháp luật. Mục tiêu là tạo lập cho trẻ một gia đình thay thế ổn định, lâu dài và trọn vẹn.
.jpg)
Ngược lại, đối với trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình theo khoản 2 Điều 13, như cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ, chồng hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu ruột làm con nuôi, đại biểu cho rằng mục tiêu chủ yếu là củng cố quan hệ chăm sóc đã tồn tại, không nhằm tách trẻ khỏi gia đình gốc.
Vì vậy, việc áp dụng chung quy định chấm dứt các quyền, nghĩa vụ tại khoản 2 Điều 26 là chưa phù hợp. Với nhóm này, về cơ bản cần duy trì quyền thừa kế theo pháp luật của con nuôi đối với di sản của cha, mẹ đẻ và các thành viên khác của gia đình gốc.
Đại biểu đồng thời đề xuất, trường hợp một người có nhiều tư cách thừa kế theo pháp luật đối với cùng một di sản do vừa có quan hệ nuôi con nuôi, vừa có quan hệ huyết thống với người để lại di sản thì chỉ được hưởng di sản theo một tư cách có lợi nhất.
Dẫn kinh nghiệm của Hàn Quốc và Nhật Bản, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu cho biết, các nước này đã từng bước phân biệt rõ hai mô hình nuôi con nuôi trọn vẹn và nuôi con nuôi đơn giản nhằm bảo đảm lợi ích của trẻ em, tăng tính rõ ràng về pháp lý và hạn chế những vướng mắc có thể phát sinh.