Không để khoảng trống số trở thành khoảng trống niềm tin:Bài 1: Cấp bách giữ thế chủ động về nhận thức, niềm tin xã hội
Không gian số không chỉ là môi trường truyền tin đơn thuần mà đã trở thành không gian định hình cách tiếp nhận thông tin, hình thành chính kiến và bộc lộ thái độ chính trị. Một chủ trương đúng, nếu không hiện diện đủ sớm, đủ rõ và đủ sức thuyết phục, sẽ rất dễ bị xuyên tạc, bóp méo và làm sai lệch. Chính vì vậy, xây dựng trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian số là việc làm rất cần thiết, cấp bách để giữ thế chủ động về nhận thức và niềm tin xã hội.
Không gian số đòi hỏi yêu cầu mới về công tác tư tưởng
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, mỗi bước phát triển của đất nước đều gắn với một bước phát triển trong nhận thức, tổ chức lực lượng và phương thức lãnh đạo của Đảng. Hiện nay, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang phát triển rất nhanh. Một môi trường mới đang hình thành, tác động trực tiếp đến đời sống chính trị - xã hội. Môi trường này ảnh hưởng lớn đến cách con người tiếp nhận thông tin, hình thành chính kiến và bộc lộ thái độ trước những vấn đề chung của đất nước. Không gian số vì vậy đã và đang từng bước tạo ra những biến chuyển mạnh mẽ cả về điều kiện hình thành dư luận xã hội cũng như cơ chế xây dựng niềm tin chính trị của Nhân dân.
Sự thay đổi ấy diễn ra sâu sắc ở tầng sâu của đời sống tinh thần xã hội. Một chủ trương đúng, được giải thích kịp thời, đầy đủ và có sức thuyết phục, sẽ tạo đồng thuận và củng cố niềm tin. Ở chiều ngược lại, chính chủ trương ấy nếu đi vào không gian số trong trạng thái chậm, khô cứng hoặc thiếu năng lực giải thích, sẽ rất dễ bị cắt ghép, xuyên tạc, cảm xúc hóa và kéo lệch khỏi bản chất ban đầu. Khi đó, cuộc va đập không đơn thuần dừng lại giữa các luồng thông tin. Đó là cuộc va đập giữa các cách hiểu, các hệ giá trị và các điểm tựa niềm tin. Từ đây, một vấn đề có ý nghĩa phương hướng được đặt ra rất trực diện. Nếu công tác tư tưởng của Đảng không chủ động dịch chuyển tương ứng, chúng ta sẽ khó giữ được vai trò dẫn dắt trong môi trường nhận thức mới.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của mô hình tăng trưởng mới. Định hướng ấy đặt công tác tư tưởng trong một yêu cầu phát triển rộng lớn. Công tác này phải thích ứng với sự thay đổi của phương thức sản xuất, quản trị và giao tiếp xã hội. Khi các hoạt động kinh tế, giáo dục, văn hóa và dịch vụ công dịch chuyển mạnh sang môi trường số, nhu cầu được thông tin, giải thích và tham gia ý kiến của người dân cũng thay đổi. Nếu công tác tư tưởng vẫn vận hành theo khuôn thức cũ, khoảng cách giữa chủ trương và sự tiếp nhận của xã hội sẽ lớn dần.
Vì vậy, đổi mới công tác tư tưởng phải gắn với quá trình chuyển đổi số của đất nước, từ cách tổ chức lực lượng đến năng lực nắm bắt và giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra.
Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV yêu cầu nâng cao tính chiến đấu, tính giáo dục, tính thuyết phục trong tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng. Đồng thời, Báo cáo xác định nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số. Đây là cơ sở để nhìn nhận không gian số như một môi trường hoạt động thường xuyên của công tác xây dựng Đảng.
Đổi mới phải được thể hiện ở khả năng phát hiện sớm vấn đề, lựa chọn đúng nội dung cần giải thích, huy động người có chuyên môn và tổ chức đối thoại phù hợp. Đầu tư nền tảng kỹ thuật chỉ phát huy giá trị khi đi cùng đội ngũ có bản lĩnh, hiểu thực tiễn và biết thuyết phục bằng chứng cứ. Theo đó, hiệu quả công tác tư tưởng cần được xem xét từ mức độ người dân hiểu đúng vấn đề, có cơ sở kiểm chứng và tin tưởng vào việc tổ chức thực hiện chủ trương.
Tăng cường hiện diện của thông tin chính thống
Thực tiễn những năm gần đây cho thấy một số nguy cơ cần được nhận diện. Ở đâu thông tin chính thống đến chậm, ở đó suy diễn có cơ hội đi trước. Ở đâu giải thích không đủ sức thuyết phục, ở đó xuyên tạc có điều kiện chen vào. Ở đâu công tác tư tưởng không theo kịp nhịp vận động của đời sống số, ở đó cái sai rất dễ giành lợi thế ban đầu. Vì vậy, xây dựng trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian số chính là sự chủ động về chính trị, đổi mới về phương thức lãnh đạo và sự khẳng định vai trò dẫn dắt của Đảng trong môi trường nhận thức đang thay đổi sâu sắc.
Ba trụ cột mở rộng trận địa tư tưởng trên không gian số. Một là, xác lập nhận thức đúng về vị trí của không gian số trong công tác tư tưởng của Đảng. Muốn mở rộng trận địa tư tưởng, trước hết phải thống nhất nhận thức rằng: không gian số đã trực tiếp tác động đến cách xã hội tiếp nhận thông tin, hình thành chính kiến và bộc lộ thái độ trước các vấn đề chính trị - xã hội. Nếu không nhận thức đúng vị trí ấy, công tác tư tưởng sẽ dễ bị đặt trong thế đi sau. Các luồng thông tin sai lệch, xuyên tạc và kích động lại luôn tìm cách đi trước để chiếm lợi thế nhận thức ban đầu. Nói cách khác, nếu không nhận diện đúng vị trí của không gian số, chúng ta sẽ không thể xác định đúng phạm vi, tính chất và mức độ cấp thiết của nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Nhận thức đúng về vị trí của không gian số đồng thời cũng là nhận thức đúng về phạm vi mới của trận địa tư tưởng. Trước đây, công tác tư tưởng chủ yếu được hình dung trên các thiết chế truyền thống như báo chí, hội nghị, sinh hoạt chính trị, tuyên truyền miệng và giáo dục lý luận. Ngày nay, trận địa ấy đã mở rộng vào từng nền tảng số, từng dòng thông tin, từng điểm nóng dư luận và từng hành vi chia sẻ của người dùng.
Điều đó đòi hỏi mỗi cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan báo chí, lực lượng tuyên truyền và từng cán bộ, đảng viên phải coi không gian số là một phần trực tiếp của địa bàn công tác. Không thể đứng ngoài rồi chờ xử lý hậu quả. Khi trận địa đã thay đổi mà tư duy tổ chức lực lượng chưa thay đổi, sự bị động là điều rất khó tránh khỏi.
Hai là, đẩy mạnh đổi mới nội dung và phương thức công tác tư tưởng để theo kịp quy luật tiếp nhận mới của xã hội. Trong kỷ nguyên số, nội dung đúng đắn chưa đủ để tự nó tạo ra hiệu quả tư tưởng. Nội dung ấy phải được diễn giải bằng ngôn ngữ mà xã hội có thể tiếp nhận, phải gắn với những băn khoăn có thật của đời sống và phải đến đúng lúc người dân cần được giải thích. Một chủ trương lớn nếu chỉ được chuyển tải bằng những công thức cũ, thiếu hơi thở thực tiễn và không trả lời trúng những điểm dư luận đang vướng mắc, sẽ rất dễ chìm trong dòng thông tin hỗn tạp. Khi đó, cái sai không nhất thiết mạnh hơn cái đúng về bản chất. Tuy nhiên, nó lại có thể đi trước cái đúng về tốc độ, về khả năng đánh vào cảm xúc và về sức lôi kéo tức thời. Sự yếu thế của công tác tư tưởng trong trường hợp ấy bắt nguồn từ sự chậm đổi mới trong cách đưa chân lý đến với đời sống.
Đổi mới nội dung công tác tư tưởng không có nghĩa là hạ thấp tính lý luận hay giản lược chuẩn mực chính trị. Điều cần thiết là làm cho những vấn đề cốt lõi của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng và các chủ trương lớn đi vào đời sống bằng cách diễn đạt rõ ràng hơn, gần thực tiễn hơn, có khả năng giải thích cao hơn.
Nội dung ấy phải giữ vững tính nguyên tắc nhưng không được xa cách với người tiếp nhận. Nó phải có chiều sâu lý luận nhưng không được tách khỏi nhịp sống xã hội. Nội dung phải khẳng định rõ cái đúng, nhưng cũng phải đủ sức bóc tách cái sai bằng lý lẽ cụ thể, dễ hiểu và thuyết phục. Một nền tảng tư tưởng chỉ thật sự vững khi không chỉ được khẳng định bằng niềm tin sẵn có, mà còn phải được bảo vệ bằng năng lực giải thích, chứng minh và năng lực thuyết phục trước những vấn đề mới nảy sinh.
Đổi mới phương thức công tác tư tưởng vì vậy phải đi thẳng vào bản chất của môi trường tiếp nhận mới. Xã hội hôm nay không chỉ nghe mà còn phản hồi; không chỉ tiếp nhận mà còn so sánh. Người dân không chỉ đọc thông tin, mà còn đọc cả thái độ, giọng điệu và năng lực giải thích của chủ thể cung cấp thông tin. Công tác tư tưởng nếu vẫn giữ lối truyền đạt một chiều, nặng về áp đặt mà nhẹ về đối thoại, sẽ tự làm suy giảm sức thuyết phục của mình. Ngược lại, công tác tư tưởng cần biết kết hợp chặt giữa tính nguyên tắc và tính hiện đại, giữa chiều sâu lý luận và hình thức thể hiện phù hợp.
Sự kết hợp giữa chuẩn mực chính trị và khả năng giải thích cụ thể sẽ giúp cái đúng đi sâu vào nhận thức xã hội, chuyển hóa thành niềm tin bền vững. Đổi mới đến cùng không phải là thay đổi cốt lõi của công tác tư tưởng. Nhiệm vụ của chúng ta là làm cho cốt lõi ấy được xã hội tiếp nhận đúng, hiểu đúng và tin theo trong điều kiện mới.
Ba là, tăng cường hiện diện của thông tin chính thống để giữ thế chủ động về nhận thức và niềm tin xã hội trên không gian số. Giữ được thế chủ động trên không gian số trước hết là giữ được thế chủ động về thông tin. Một chủ trương đúng, nếu đến chậm, sẽ mất lợi thế định hướng ban đầu. Một vụ việc phức tạp, nếu không được giải thích kịp thời, sẽ rất dễ bị suy diễn theo nhiều chiều hướng bất lợi. Một khoảng trống nhỏ của thông tin chính thống nếu kéo dài có thể bị lấp đầy rất nhanh bằng các tin giả, xuyên tạc và kích động.
Vì vậy, tăng cường hiện diện của thông tin chính thống là yêu cầu trực tiếp của việc giữ vững nhận thức xã hội và củng cố niềm tin chính trị. Trong môi trường tốc độ lan truyền quyết định rất lớn đến ấn tượng ban đầu, chậm một nhịp thông tin có khi phải trả giá bằng nhiều nhịp định hướng.
Hiện diện ở đây phải có chất lượng. Thông tin chính thống phải đến đúng lúc xã hội cần được giải thích, phải làm rõ đúng bản chất của vấn đề. Thông tin phải đủ sức giúp người dân phân biệt giữa thật và giả, giữa phản biện chân chính và xuyên tạc có chủ đích. Tiếng nói chính thống muốn giữ được sức nặng thì không chỉ đúng về nội dung; còn phải rõ về lập luận, chắc về thái độ, nhất quán về thông điệp và có trách nhiệm trong từng cách tiếp cận công chúng. Chỉ khi thông tin chính thống mang được đầy đủ những phẩm chất ấy, nó mới không bị hòa tan trong dòng thông tin hỗn tạp và tạo được niềm tin ở người tiếp nhận.
Giữ được chất lượng hiện diện trên không gian số đòi hỏi công tác tư tưởng phải chuyển mạnh từ tư duy phản ứng sang tư duy chủ động. Mỗi cơ quan, đơn vị, tổ chức phải nâng cao năng lực dự báo và theo dõi sát dư luận. Chúng ta cần phát hiện sớm các vấn đề có nguy cơ trở thành điểm nóng để cung cấp thông tin ngay từ đầu. Báo chí chính thống giữ vai trò nòng cốt trong định hướng. Đội ngũ cán bộ, đảng viên giữ chuẩn mực phát ngôn và trách nhiệm chia sẻ thông tin.
Khi thông tin chính thống hiện diện nhanh, rõ, đúng và đủ sức nặng, cái sai sẽ khó có điều kiện chiếm lợi thế ban đầu. Niềm tin xã hội nhờ đó sẽ có điểm tựa vững chắc hơn. Không để khoảng trống thông tin bị lợi dụng chính là cách trực tiếp để không có chỗ cho khoảng trống niềm tin hình thành.
Mở rộng trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian số xét đến cùng là mở rộng năng lực định hướng, năng lực giải thích, năng lực thuyết phục và năng lực giữ thế chủ động của Đảng. Khi công tác tư tưởng xác lập được nhận thức đúng về vị trí của không gian số, đổi mới thực chất về nội dung và phương thức, khoảng trống thông tin sẽ bị thu hẹp. Đồng thời, việc làm cho thông tin chính thống hiện diện đủ nhanh, đủ rõ và đủ sức dẫn dắt sẽ khiến cái sai khó có điều kiện chiếm lợi thế ban đầu.