Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Cân bằng giữa tạo thuận lợi kinh doanh và bảo vệ người tiêu dùng, an ninh mạng lưới
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đã nắm bắt xu thế; việc chuyển sang quản lý trên dữ liệu, hậu kiểm và định danh là bước tiến lớn. Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần tập trung làm sắc nét hơn ranh giới pháp lý; xây dựng hệ thống dữ liệu và hậu kiểm thực chất; đảm bảo cơ chế tài chính công ích minh bạch, bền vững; cân bằng giữa tạo thuận lợi kinh doanh và bảo vệ người tiêu dùng, an ninh mạng lưới.
Tiếp tục Kỳ họp thứ Hai, sáng nay, 17/10, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham dự phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.
Hậu kiểm chỉ hiệu quả khi có dữ liệu thực và cơ chế giám sát đủ mạnh
Đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), các đại biểu thuộc Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh nhất trí cao với sự cần thiết sửa đổi toàn diện đạo luật này sau 16 năm thi hành, trong bối cảnh thị trường đã thay đổi căn bản. Cụ thể, năm 2025, thị trường đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, tăng hơn 12 lần năm 2010, đạt doanh thu khoảng 87.000 tỷ đồng, tăng hơn 21 lần; số doanh nghiệp từ 40 đến nay đã lên đến 760 và hơn 90% sản lượng là gói kiện hàng hóa gắn với thương mại điện tử.
Thảo luận về dự thảo Luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá, dự thảo Luật đã có những bước đột phá, nhưng cũng còn một số điểm cần tiếp tục hoàn thiện.
Trong đó, đột phá lớn nhất là chuyển từ tiền kiểm, cấp phép sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu. "Đây là một thay đổi mang tính cách mạng", Chủ tịch Quốc hội ghi nhận.
Dự thảo Luật giảm 14 thủ tục hành chính xuống còn 1 thủ tục là đăng ký điện tử. Theo Chủ tịch Quốc hội đây là hướng đi đúng, tinh thần cải cách là giảm rào cản gia nhập thị trường, phù hợp với kinh tế số.
"Tuy nhiên, hậu kiểm chỉ hiệu quả khi có dữ liệu thực và cơ chế giám sát đủ mạnh. Nếu hệ thống chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý chưa hoàn thiện hoặc tiêu chí mức độ rủi ro còn chung chung thì hậu kiểm dễ trở thành hình thức hoặc tạo gánh nặng đột xuất cho doanh nghiệp", Chủ tịch Quốc hội nói.
Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, sửa đổi Luật lần này, cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra phải làm rõ nhiệm vụ chia sẻ dữ liệu tối thiểu về mã định danh bưu gửi, hành trình bưu gửi và sự cố; đồng thời quy định lộ trình chuyển đổi số bắt buộc cho doanh nghiệp quy mô lớn kèm hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp quy mô nhỏ.
Cần cân bằng với quyền riêng tư, chi phí tuân thủ
Về phạm vi điều chỉnh, Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị phải phân định rõ, sắc nét hơn nữa ranh giới giữa dịch vụ bưu chính với vận tải và logistics.
Dự thảo Luật xác định dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động bao gồm các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi và có thể gồm các công đoạn khác liên quan trực tiếp đến từng bưu gửi trong quá trình cung cấp dịch vụ như: kho xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả trên mạng bưu chính cố định và khả năng truy vết; phân biệt với các hoạt động vận tải, kho bãi và logistics độc lập.
Cho rằng đây là điểm then chốt để giải quyết tình trạng chồng chéo kéo dài nhiều năm, Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ, cách tiếp cận theo bản chất thay vì tên gọi là điểm tiến bộ, nhưng cũng có rủi ro là ranh giới dễ bị tranh cãi trong thực tiễn. Do đó, cần tiêu chí cụ thể để tránh tranh chấp và chồng chéo, nhất là với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics bên thứ ba, bên thứ tư vừa thực hiện hoàn tất đơn hàng vừa giao hàng, hoặc nền tảng điều phối đơn hàng không sở hữu mạng lưới vật lý. Cần bổ sung tiêu chí định lượng rõ ràng hơn; làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi chuỗi cung ứng.
Cùng với đó, phải định danh truy vết bưu gửi quản lý theo rủi ro, nền tảng của bưu chính số. Mỗi bưu gửi được gắn mã định danh duy nhất từ lúc chấp nhận, được duy trì trong suốt hành trình, kết hợp cập nhật thông tin theo mức độ rủi ro.
Theo Chủ tịch Quốc hội đây là bước tiến quan trọng để chuyển từ quản lý, phát hiện vi phạm sang phòng ngừa rủi ro, phù hợp với kinh tế số và yêu cầu an ninh. "Tuy nhiên, cần cân bằng với quyền riêng tư, chi phí tuân thủ". Lưu ý vấn đề này, Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị quy định rõ nguyên tắc tối thiểu cần thiết, phân tầng rủi ro minh bạch. Ví dụ như: dựa trên giá trị hàng hóa, loại hàng, lịch sử, người gửi, điểm đến để bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Xác định rõ những dịch vụ công ích mà thị trường không giải quyết được
Về dịch vụ bưu chính phổ cập và công ích mở rộng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải tính đến tính bền vững về tài chính; hướng đến vùng sâu, vùng xa là đúng, người dân miền núi, biên giới, hải đảo cần được tiếp cận dịch vụ với giá hợp lý. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất là cơ chế tài chính nếu không bù đắp, không minh bạch, ổn định thì dễ tạo ra sự méo mó cạnh tranh hoặc gánh nặng cho doanh nghiệp tư nhân.
Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị xác định rõ những dịch vụ công ích mà thị trường không giải quyết được, cơ chế bù đắp phải dựa trên chi phí thực tế, kiểm toán độc lập, không làm méo mó thị trường cạnh tranh, ưu tiên phát triển điểm phục vụ đa năng kết hợp với dịch vụ công ích, dịch vụ công số.
Để tránh gây vướng mắc khi thực thi, Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý một số quy định về bồi thường thiệt hại còn chưa nhất quán. Theo đó, cần cho phép người nhận có thời gian hợp lý là 24 tiếng hoặc 48 tiếng phân phối với hàng hư hỏng bên trong không phát hiện ngay hoặc loại trừ giới hạn bồi thường trong trường hợp lỗi cố ý. Doanh nghiệp không vận hành trên mạng thì cần quy trình hậu kiểm riêng, đơn giản hơn, tránh can thiệp sâu vào mô hình tổ chức của doanh nghiệp. Cơ chế kiểm soát nên nêu cụ thể phạm vi thời gian, điều kiện cơ chế để khuyến khích đổi mới.
"Nhìn chung dự thảo Luật lần này đã nắm bắt xu thế: bưu chính không còn chủ yếu là vận chuyển thư tín nữa mà trở thành một trong các dịch vụ thiết yếu của xã hội, hạ tầng thiết yếu của kinh tế số, dòng chảy hàng hóa. Việc chuyển sang quản lý trên dữ liệu hậu kiểm và định danh là bước tiến lớn. Tuy nhiên, cần tập trung làm sắc nét hơn ranh giới pháp lý; xây dựng hệ thống dữ liệu và hậu kiểm thực chất; đảm bảo cơ chế tài chính công ích minh bạch, bền vững; cân bằng giữa tạo thuận lợi kinh doanh và bảo vệ người tiêu dùng, an ninh mạng lưới", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Bưu chính số là điểm mới tiến bộ
ĐBQH Nguyễn Minh Đức cũng đánh giá bưu chính số là điểm mới tiến bộ của dự thảo Luật, nhưng đề nghị cần tiếp tục rà soát để bảo đảm thống nhất với các luật liên quan.
Đại biểu cho biết, tại khoản 1 Điều 37, dự thảo Luật quy định việc thu thập, sử dụng dữ liệu trong lĩnh vực bưu chính chỉ tuân theo pháp luật về dữ liệu và pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Cho rằng, quy định trên là chưa đủ, đại biểu đề nghị cần rà soát, đối chiếu với pháp luật về an ninh mạng và dự thảo Luật An ninh dữ liệu đang được trình Quốc hội xem xét. Theo đó, dự thảo Luật An ninh dữ liệu quy định các cấp độ rủi ro về an ninh dữ liệu và các giai đoạn trong vòng đời dữ liệu, từ thu thập, tạo lập, lưu chuyển đến tiêu hủy; các giai đoạn này đều cần áp dụng biện pháp bảo vệ an ninh dữ liệu. Do vậy, hoạt động tạo lập, sử dụng dữ liệu trong lĩnh vực bưu chính cũng cần được quy định thống nhất.
Từ thực tiễn hơn 30 năm hoạt động trong lĩnh vực bưu chính của Tập đoàn Viettel, ĐBQH Tào Đức Thắng đề nghị tại điểm e khoản 1 Điều 32, quy định về doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng bưu chính.
Theo đại biểu, hiện có hai loại: doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng bưu chính và doanh nghiệp bưu chính không vận hành mạng bưu chính. Điểm e khoản 1 Điều 32 quy định cho phép doanh nghiệp bưu chính khác sử dụng mạng bưu chính trên cơ sở thỏa thuận, bảo đảm nguyên tắc công bằng, hợp lý, không phân biệt đối xử giữa các doanh nghiệp. Đại biểu đề nghị sửa theo hướng: doanh nghiệp bưu chính khác được sử dụng mạng bưu chính thông qua thỏa thuận, bảo đảm tuân thủ pháp luật về cạnh tranh.
Lý do là việc đầu tư hạ tầng viễn thông và bưu chính đòi hỏi nguồn lực rất lớn, gồm hệ thống cửa hàng, kho bãi, công nghệ chia chọn và hạ tầng vận chuyển. Để hình thành được hạ tầng vật lý, doanh nghiệp có thể phải đầu tư hàng tỷ, thậm chí hàng chục tỷ USD.
"Nếu một đơn vị đầu tư hạ tầng, trong khi các đơn vị khác không đầu tư được khai thác, kinh doanh trên hạ tầng đó mà không có cơ chế phù hợp thì sẽ không khuyến khích các nhà đầu tư có tiềm lực đầu tư lớn và không bảo đảm cạnh tranh", đại biểu Tào Đức Thắng phân tích.