Quyền tác giả trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa
Sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng xuyên biên giới đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, nhằm bảo vệ giá trị sáng tạo. Đây là điều kiện để tài sản trí tuệ được khai thác hiệu quả, đóng góp vào sự phát triển công nghiệp văn hóa.
Khoảng cách giữa quy định pháp luật và yêu cầu thực tiễn
Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua năm 2005, trải qua hơn 20 năm triển khai với 5 lần sửa đổi, bổ sung, gần đây nhất vào năm 2025, đã từng bước hình thành hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.
Các quy định Luật đã góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền và các chủ thể liên quan; đồng thời từng bước tạo cơ sở để quyền tác giả, quyền liên quan được khai thác như một loại tài sản, thông qua hoạt động cấp phép, chuyển giao, quản lý tập thể và tạo nguồn thu từ nội dung. Sự phát triển của các tổ chức quản lý tập thể cùng sự tham gia ngày càng lớn của doanh nghiệp đã góp phần hình thành những quan hệ giao dịch và thị trường dịch vụ bản quyền.
Theo đại diện Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an, từ năm 2021 - 2025, lực lượng Công an trên toàn quốc đã khởi tố 5 vụ án liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan. Từ đầu năm 2026 đến nay, đặc biệt sau khi Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, số vụ án được khởi tố đã tăng lên 30. Qua đó cho thấy quyết tâm chính trị và sự phối hợp giữa các cơ quan trong phát hiện, xử lý hành vi xâm phạm.
Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cũng cho thấy khoảng cách giữa quy định pháp luật và yêu cầu phát triển ngày càng bộc lộ rõ. Một trong những khó khăn nổi bật là quản lý và thực thi quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số. Hành vi sao chép, chỉnh sửa, livestream, chia sẻ và tái đăng tải có thể diễn ra rất nhanh, trên nhiều nền tảng và qua biên giới. Việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập và bảo toàn chứng cứ điện tử, xác định nguồn nội dung và yêu cầu nền tảng xử lý trong thời gian phù hợp còn nhiều trở ngại.
Trong khi đó, hiệu quả thực thi bản quyền trên môi trường số phụ thuộc lớn vào tốc độ xử lý và khả năng ngăn chặn vi phạm ngay khi hành vi xảy ra. Nếu việc xử lý kéo dài đến khi chương trình kết thúc, thiệt hại đối với chủ thể quyền đã phát sinh và rất khó khắc phục. Theo Luật sư Phan Vũ Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hội Sở hữu trí tuệ TP. Hồ Chí Minh, trong những đợt cao điểm như mùa World Cup 2026, có tới 2.500 tên miền phát sóng trái phép bị xử lý...
Bên cạnh các hình thức xâm phạm bản quyền truyền thống, sự phát triển của AI tạo ra những phương thức khai thác tác phẩm mới, trong đó có việc sử dụng dữ liệu có bản quyền làm dữ liệu huấn luyện mô hình AI và cung cấp các dịch vụ thương mại cho người dùng. Ghi nhận từ Trung tâm Bảo vệ quyền âm nhạc Việt Nam (VCPMC), một số ứng dụng AI sử dụng tác phẩm âm nhạc của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả Việt Nam để huấn luyện hoặc phát triển dịch vụ có thu phí tại Việt Nam, nhưng chủ thể vận hành không có đại diện hoặc đăng ký hoạt động tại Việt Nam và không chủ động liên hệ để thực hiện nghĩa vụ về quyền tác giả. Điều này gây khó khăn cho việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm, yêu cầu cấp phép, thực hiện quyền bảo lưu của chủ sở hữu quyền tác giả và áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền khi cần thiết.
Quyền tác giả trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa
Từ thực tiễn tổng kết thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan giai đoạn 2021 - 2026 cho thấy, cần tiếp tục nghiên cứu, theo dõi và hoàn thiện cơ chế pháp lý liên quan đến AI và sản phẩm được tạo ra có sự hỗ trợ của AI; nội dung số, nội dung do người dùng tạo ra và phương thức khai thác, phân phối đa nền tảng; quản lý và khai thác dữ liệu phục vụ ghi nhận, quản trị và thực thi quyền; cơ chế bảo vệ và thực thi quyền trong môi trường số và xuyên biên giới.
Để đáp ứng yêu cầu phát triển của hoạt động sáng tạo, công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả kiến nghị nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả để hình thành khuôn khổ pháp lý chuyên ngành, thống nhất, đồng bộ, có tính ổn định và khả năng thích ứng với sự phát triển của công nghệ, thị trường nội dung và các phương thức khai thác quyền mới; đồng thời bảo đảm tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Hội An cho rằng, sự phát triển của công nghiệp văn hóa kéo theo nhu cầu ngày càng lớn về xác lập và khai thác quyền sở hữu trí tuệ. Một câu chuyện văn hóa có thể trở thành sách, phim, sản phẩm thiết kế, sản phẩm du lịch, nội dung số, trò chơi, quà tặng hoặc chương trình biểu diễn...
Bởi vậy, việc hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan cần hướng tới mục tiêu vừa bảo vệ quyền, vừa tạo thuận lợi cho việc khai thác hợp pháp tài sản trí tuệ. Chính sách cần đặt quyền tác giả trong tổng thể chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, giải quyết đồng thời yêu cầu: xử lý vi phạm và tạo điều kiện để quyền được giao dịch, khai thác, phát huy hiệu quả.
Đại diện VCPMC cho rằng việc hoàn thiện pháp luật trong giai đoạn tới cần đáp ứng 3 yêu cầu: bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả; bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và khả thi trong thực thi; đồng thời thích ứng với sự phát triển của công nghệ và các mô hình khai thác tác phẩm mới.
Việc tổng kết, tiến tới sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho hoạt động quản lý, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, thúc đẩy việc thực hiện nghĩa vụ bản quyền và xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, minh bạch và bền vững tại Việt Nam.
Sáng 15/10, tại Hà Nội, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Hội nghị nhằm đánh giá toàn diện, khách quan và thực chất tình hình thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; làm rõ những kết quả đã đạt được, nhận diện những vướng mắc, khoảng trống pháp lý và nguyên nhân. Kết quả của Hội nghị sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để nghiên cứu đề xuất hoàn thiện thể chế và xây dựng Luật Bản quyền tác giả thời gian tới.