Cuộc đua vào Nghị viện New Zealand: Các đảng nhỏ nắm lá bài quyết định
New Zealand sẽ tổ chức tổng tuyển cử ngày 7/11 trong bối cảnh liên minh trung hữu do đảng Quốc gia dẫn dắt và phe đối lập trung tả bám đuổi sít sao. Với tương quan hiện nay, những đảng nhỏ một lần nữa có thể giữ vai trò quyết định trong việc thành lập chính phủ.
News Zealand bước vào giai đoạn quyết định của chiến dịch tổng tuyển cử, khi các cuộc thăm dò dư luận cho thấy cuộc cạnh tranh sít sao giữa liên minh cầm quyền do đảng Quốc gia dẫn dắt và phe đối lập, trong đó Công đảng là lực lượng lớn nhất.
Các nhà phân tích nhận định khó có đảng nào giành đủ số ghế để tự thành lập chính phủ. Vì vậy, khả năng tập hợp liên minh và sự lựa chọn của các chính đảng nhỏ có thể quyết định ai sẽ lãnh đạo New Zealand trong nhiệm kỳ tới, tương tự diễn biến sau cuộc bầu cử năm 2023.
Kinh tế, chi phí sinh hoạt, dịch vụ công, nhập cư, năng lượng và cải cách hệ thống chính trị đang trở thành những chủ đề lớn trong cuộc vận động.
Đảng Quốc gia: Thủ tướng tìm kiếm nhiệm kỳ thứ hai
Thủ tướng Christopher Luxon, 56 tuổi, đang tìm kiếm nhiệm kỳ thứ hai trên cương vị lãnh đạo chính phủ. Ông lần đầu trúng cử Nghị viện năm 2020, đại diện cho khu vực bầu cử Botany thuộc Auckland, và trở thành lãnh đạo đảng Quốc gia một năm sau đó. Trước khi bước vào chính trường, ông từng giữ chức Giám đốc điều hành hãng hàng không Air New Zealand.
Ông tiếp tục dẫn dắt đảng Quốc gia giành chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2023 với chương trình tranh cử tập trung vào quản lý kinh tế và kiểm soát chi tiêu công.
Tuy nhiên, vai trò lãnh đạo của ông Luxon trải qua một năm đầy biến động. Thủ tướng đã vượt qua hai cuộc bỏ phiếu tín nhiệm nội bộ vào tháng 4 và tháng 8/2026. Cuộc bỏ phiếu thứ hai diễn ra sau khi Bộ trưởng Quốc phòng khi đó là Chris Penk thách thức vị trí lãnh đạo, trong bối cảnh tỷ lệ ủng hộ đảng suy giảm, nền kinh tế chịu nhiều sức ép và liên minh ba đảng xuất hiện bất đồng.
Trong chiến dịch năm 2026, đảng Quốc gia tiếp tục lấy kinh tế làm trọng tâm. Đảng đặt mục tiêu đưa ngân sách trở lại trạng thái thặng dư và mở rộng chương trình tiết kiệm hưu trí quốc gia KiwiSaver.
Công đảng tìm đường trở lại lãnh đạo chính phủ
Lãnh đạo Công đảng Chris Hipkins, 48 tuổi, đang tìm kiếm cơ hội trở lại cương vị Thủ tướng, ba năm sau thất bại của đảng trong cuộc bầu cử năm 2023. Ông Hipkins lần đầu được bầu vào Nghị viện năm 2008. Tháng 1/2023, ông trở thành Thủ tướng sau khi bà Jacinda Ardern từ chức, nhưng chỉ giữ vị trí này trong chưa đầy một năm trước khi Công đảng thất bại trong cuộc tổng tuyển cử tháng 10 cùng năm.
Sau khi rời chính phủ, ông Hipkins tiếp tục giữ chức lãnh đạo Công đảng và tập trung chiến dịch đối lập vào những vấn đề như chi phí sinh hoạt, chất lượng dịch vụ công và ổn định kinh tế.
Chương trình tranh cử năm 2026 của Công đảng đặt trọng tâm vào giảm gánh nặng sinh hoạt thông qua dịch vụ y tế và giao thông có chi phí hợp lý hơn; đầu tư vào việc làm, nhà ở và cơ sở hạ tầng; đồng thời củng cố các dịch vụ công.
Khả năng Công đảng trở lại cầm quyền sẽ phụ thuộc không chỉ vào số ghế mà đảng giành được, mà còn vào việc tập hợp sự ủng hộ của đảng Xanh, Te Pāti Māori và có thể cả những lực lượng nhỏ khác.
New Zealand First: “Người quyết định” quen thuộc
New Zealand First do ông Winston Peters lãnh đạo tiếp tục được xem là một trong những lực lượng có thể quyết định cán cân quyền lực. Ông Peters từng giữ chức Phó Thủ tướng đến tháng 5/2025 và đã lãnh đạo New Zealand First tham gia các chính phủ liên minh với cả Công đảng lẫn đảng Quốc gia kể từ thập niên 1990. Khả năng hợp tác với hai phía khiến đảng này nhiều lần trở thành bên giữ vai trò “người quyết định” sau bầu cử.
Trong chiến dịch năm nay, New Zealand First đề xuất giới hạn quyền bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử New Zealand cho công dân nước này, thay vì áp dụng đối với một số thường trú nhân đủ điều kiện như hiện nay.
Đảng cũng đề nghị chia tách các doanh nghiệp điện lực lớn đang đồng thời đảm nhiệm phát điện và bán lẻ điện; đồng thời tách một trong những nhà điều hành siêu thị lớn nhất thành hai doanh nghiệp để tăng cạnh tranh trên thị trường bán lẻ.
Ông Peters muốn New Zealand rút khỏi Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu và đề xuất đưa ngân hàng trung ương trở lại cơ chế mục tiêu kép, bao gồm kiểm soát lạm phát và hỗ trợ việc làm bền vững.
ACT New Zealand siết lập trường về nhập cư
ACT New Zealand tự mô tả là một đảng tự do cổ điển theo khuynh hướng tự do cá nhân và thị trường. Đảng hiện nắm giữ 11 trong tổng số 123 ghế Nghị viện và là thành viên nhỏ hơn trong liên minh ba đảng với đảng Quốc gia và New Zealand First. ACT do ông David Seymour lãnh đạo từ tháng 10/2014. Ông Seymour giữ chức Phó Thủ tướng từ giữa năm 2025.
Trước cuộc bầu cử năm 2026, ACT đưa ra kế hoạch sáu điểm về nhập cư. Các đề xuất bao gồm trục xuất người phạm tội nghiêm trọng bất kể họ đã sinh sống tại New Zealand bao lâu; áp dụng khoản phụ thu đối với thị thực lao động tạm thời; và quy định người mới được cấp thị thực định cư phải chờ năm năm mới được tiếp cận một số khoản trợ cấp của chính phủ.
Chương trình này có thể thu hút bộ phận cử tri muốn kiểm soát nhập cư chặt chẽ hơn, nhưng cũng có nguy cơ làm gia tăng bất đồng trong liên minh cầm quyền và tranh luận về quyền của người nhập cư.
Đảng Xanh đặt trọng tâm vào chi phí sinh hoạt và năng lượng
Đảng Xanh, lực lượng cánh tả từng ủng hộ các chính phủ do Công đảng dẫn dắt, hiện được đồng lãnh đạo bởi bà Chlöe Swarbrick và bà Marama Davidson. Ba chủ đề trung tâm trong chiến dịch năm 2026 của đảng là giảm chi phí sinh hoạt, bảo vệ thiên nhiên và cải cách tài chính chính trị.
Đảng Xanh đề xuất áp thuế tài sản, tăng thuế đối với các doanh nghiệp lớn, ngân hàng và lợi nhuận của các tập đoàn công nghệ nước ngoài. Đồng thời, đảng muốn miễn thuế đối với 10.000 NZD thu nhập đầu tiên và giảm thuế thu nhập cho phần lớn người nộp thuế.
Trong lĩnh vực năng lượng, đảng đề xuất thành lập doanh nghiệp điện lực nhà nước Kiwipower; mở rộng chương trình cách nhiệt nhà ở; cung cấp khoản vay không lãi suất để các hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời và pin lưu trữ; đồng thời hỗ trợ những dự án năng lượng tái tạo thuộc sở hữu cộng đồng.
Đảng Xanh còn muốn thành lập chuỗi siêu thị công KiwiMart và áp dụng các quy định mạnh hơn nhằm ngăn chặn tình trạng định giá quá cao trên thị trường thực phẩm.
Đảng Maori đặt cược vào các ghế dành cho người bản địa
Đảng Maori, đảng của cộng đồng người thổ dân ở New Zealand, hiện có tỷ lệ ủng hộ thấp hơn ngưỡng 5% cần thiết để giành ghế Nghị viện theo tỷ lệ phiếu toàn quốc. Tuy nhiên, đảng vẫn có khả năng trở lại cơ quan lập pháp thông qua các khu vực bầu cử dành riêng cho người Maori.
New Zealand hiện có bảy ghế đặc biệt dành cho cử tri đăng ký trong danh sách bầu cử Maori. Đảng Maori đang kiểm soát sáu ghế và đặt mục tiêu vận động thêm nhiều cử tri Maori đăng ký vào danh sách này.
Đảng được đồng lãnh đạo bởi ông Rawiri Waititi và bà Debbie Ngarewa-Packer từ tháng 10/2020. Theo bà Ngarewa-Packer, chương trình tranh cử của Đảng Maori còn tập trung vào nhà ở, y tế, giáo dục, bảo vệ môi trường và chuyển đổi hiến pháp. Kết quả tại bảy đơn vị Maori có thể ảnh hưởng đáng kể tới tương quan ghế giữa hai khối chính trị.
Đảng Cơ hội tìm "cơ hội" đặt chân vào Nghị viện
Đảng Cơ hội (Opportunity party) được nhà kinh tế Gareth Morgan thành lập năm 2016. Đảng đã tham dự ba cuộc tổng tuyển cử nhưng chưa từng giành được ghế, với kết quả cao nhất là 2,6% số phiếu vào năm 2017. Đảng hiện do bà Qiulae Wong, một nữ doanh nhân tại Auckland, lãnh đạo. Bà được bổ nhiệm vào tháng 11/2025 và là người thứ năm giữ cương vị lãnh đạo đảng.
Bà Wong khẳng định đảng Cơ hội theo đuổi những cải cách có tính khả thi, được tính toán đầy đủ về chi phí và có khả năng tạo ra tăng trưởng kinh tế cụ thể. Đảng tự xác định không thuộc cánh tả cũng không thuộc cánh hữu.
Chính sách trung tâm trong chiến dịch năm 2026 là thuế giá trị đất, với mức thuế hằng năm 1,75% đối với đất ở và 0,5% đối với đất nông thôn. Opportunity cho rằng sắc thuế này có thể mang lại 24 tỷ NZD mỗi năm để tài trợ cho chương trình cải cách thuế rộng hơn.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của đảng vẫn là vượt qua ngưỡng bầu cử hoặc giành chiến thắng tại ít nhất một khu vực để lần đầu tiên có đại diện trong Nghị viện.
Cuộc đua của những liên minh
Cuộc tổng tuyển cử ngày 7/11 không chỉ là cuộc cạnh tranh trực tiếp giữa ông Christopher Luxon và ông Chris Hipkins. Đây còn là cuộc chạy đua giữa hai cấu trúc liên minh tiềm năng.
Đảng Quốc gia cần duy trì sự ủng hộ của ACT và New Zealand First để tiếp tục cầm quyền. Công đảng nhiều khả năng phải dựa vào đảng Xanh và Đảng Maori nếu muốn trở lại chính phủ.
Trong một cuộc bầu cử sít sao, chỉ một vài ghế dành cho người Maori, sự thay đổi nhỏ trong tỷ lệ phiếu của đảng New Zealand First hoặc khả năng lần đầu bước vào Nghị viện của đảng Cơ hội cũng có thể làm thay đổi cán cân quyền lực.
Vì vậy, kết quả bầu cử New Zealand sẽ không chỉ được xác định bởi đảng nào giành nhiều phiếu nhất, mà còn bởi đảng nào có khả năng xây dựng một liên minh đủ ghế và duy trì được sự thống nhất để thành lập chính phủ tiếp theo.