Bảo tồn và phát huy giá trị nghề làm gốm Chăm
Chiều 11/10, UBND tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội thảo khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp”.
Ngày 29/11/2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Tại hội thảo, các đại biểu chỉ ra rằng, 4 năm được UNESCO ghi danh, nhiều chương trình bảo vệ đã được triển khai, nhưng sức sống của di sản vẫn bị đe dọa. Số người thực hành nghề ở Bàu Trúc giảm còn 360 người năm 2024; chỉ còn 6 nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Nguyên liệu đất sét gặp khó khăn. Nghề chịu sức ép của thị trường. Hoạt động du lịch chủ yếu là khách đến tham quan trong thời gian ngắn. Lượng khách tăng chưa đồng nghĩa với thu nhập của người làm gốm tăng tương ứng...
Sức sống của gốm Bàu Trúc nằm trong mối quan hệ giữa người phụ nữ Chăm với đất và lửa, giữa các thế hệ trong gia đình, giữa người thợ với tri thức và không gian văn hóa của cộng đồng. Nhấn mạnh điều này, đại biểu đề nghị có cách tiếp cận khác. Có thể xây dựng Bàu Trúc theo mô hình “bảo tàng sống”, nghề tiếp tục được thực hành ngay trong đời sống thường ngày của cộng đồng.
Theo đó, cần quy hoạch, bảo vệ vùng nguyên liệu và không gian sản xuất, nhất là không gian nung gốm ngoài trời - một yếu tố đặc trưng của nghề. Không thể bảo vệ kỹ thuật truyền thống nếu người dân không còn đất làm nguyên liệu hoặc không còn không gian để thực hành. Cùng với đó, nâng cao giá trị mỹ thuật và công năng của sản phẩm. Nghệ nhân có thể kết hợp với họa sĩ, nhà thiết kế để phát triển sản phẩm trang trí, quà tặng, nội thất, sản phẩm phục vụ du lịch… nhưng những yếu tố đặc trưng về kỹ thuật, vật liệu và bản sắc Chăm phải được giữ gìn.
Các chuyên gia cũng cho rằng, phải số hóa cả tri thức của người đang thực hành nghề. Một sản phẩm gốm không chỉ cần được ghi lại bằng hình ảnh mà còn cần thông tin về đất, kỹ thuật xử lý nguyên liệu, thao tác tạo hình, cách nung, hoa văn, người làm ra sản phẩm và câu chuyện văn hóa liên quan...
Tỉnh Khánh Hòa xác định bảo vệ di sản không chỉ là giữ lại kỹ thuật hay sản phẩm, mà trước hết là giữ được cộng đồng, nghệ nhân, tri thức và tạo điều kiện để nghề tiếp tục được thực hành trong đời sống. Bảo tồn phải gắn với sinh kế, nếu người làm nghề không có thu nhập ổn định, sản phẩm không có thị trường, thế hệ trẻ không nhìn thấy tương lai từ nghề truyền thống thì việc trao truyền và duy trì di sản sẽ gặp nhiều khó khăn. Tỉnh mong muốn cùng người dân nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường, kết nối với du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa, để người làm gốm sống được bằng chính nghề truyền thống.