Quốc hội Trung Quốc kiến tạo thể chế cho mục tiêu phát triển mớiBộ luật Sinh thái và Môi trường: Thống nhất nền tảng pháp lý cho phát triển xanh
Với việc thông qua Bộ luật Sinh thái và Môi trường, Quốc hội Trung Quốc đưa phòng, chống ô nhiễm, bảo vệ hệ sinh thái và phát triển xanh vào một khuôn khổ pháp lý thống nhất. Bước chuyển này thể hiện vai trò của cơ quan lập pháp trong thể chế hóa tầm nhìn phát triển bền vững, đồng thời xác lập trách nhiệm thực thi và giám sát các mục tiêu môi trường.
Từ những đạo luật riêng lẻ đến quản trị tổng thể
Ngày 12/3/2026, Kỳ họp thứ Tư Đại hội Đại biểu Nhân đại toàn quốc khóa XIV thông qua Bộ luật Sinh thái và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 15/8/2026. Văn bản gồm 1.242 điều, chia thành năm phần: quy định chung; phòng, chống ô nhiễm; bảo vệ sinh thái; phát triển xanh và carbon thấp; trách nhiệm pháp lý và điều khoản bổ sung.
Điểm đáng chú ý là cách Quốc hội tổ chức lại nền tảng pháp luật phục vụ phát triển. Những vấn đề vốn được điều chỉnh theo từng lĩnh vực nay được đặt trong cấu trúc chung, kết nối bảo vệ môi trường với sử dụng tài nguyên và chuyển đổi phương thức sản xuất.
Theo Tân Hoa xã, Giáo sư Qin Tianbao, Đại học Vũ Hán đánh giá, bộ luật đánh dấu sự chuyển dịch từ quản lý phân tán sang quản trị có tính hệ thống. Giáo sư Yu Wenxuan, Đại học Chính pháp Trung Quốc nhận định, văn bản có thể góp phần giải quyết xung đột pháp luật, lấp khoảng trống và tăng khả năng phối hợp giữa các quy định.
Trung Quốc lựa chọn phương pháp “pháp điển hóa ở mức độ phù hợp”, nghĩa là chỉnh lý, tích hợp 10 đạo luật vào bộ luật và bãi bỏ các luật này khi bộ luật được thi hành. Với hơn 20 luật khác về tài nguyên, hệ sinh thái, tiết kiệm năng lượng và kinh tế tuần hoàn, những nguyên tắc chủ yếu được đưa vào bộ luật, còn luật chuyên ngành tiếp tục được giữ lại. Các lĩnh vực chưa có luật riêng được bổ sung quy định nền tảng.
Cách thiết kế này tạo khung thống nhất, đồng thời dành không gian phát triển cho pháp luật chuyên ngành. Sự kết hợp giữa tính ổn định và khả năng thích ứng có ý nghĩa thiết thực đối với chuyển đổi xanh, khi công nghệ và phương thức kinh doanh liên tục thay đổi.
Quá trình biên soạn chính thức khởi động tháng 11/2023. Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức hai lần xem xét toàn bộ dự thảo và hai lần xem xét theo từng phần; lấy ý kiến đại biểu, cơ quan chuyên môn, địa phương, giới nghiên cứu và các điểm liên hệ lập pháp cơ sở. Qua bốn đợt công khai tham vấn, hơn 7.000 lượt người đóng góp trên 20.000 ý kiến, giúp cơ quan lập pháp kiểm tra tính khả thi của quy định trước khi xác lập nghĩa vụ pháp lý.
Đưa chuyển đổi xanh vào cấu trúc phát triển
Một dấu ấn của Bộ luật là dành riêng một phần cho phát triển xanh và carbon thấp, bao quát kinh tế tuần hoàn, sản xuất sạch hơn, tái sử dụng chất thải, tiêu dùng xanh, tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi năng lượng và ứng phó biến đổi khí hậu.
Phạm vi điều chỉnh vì thế vượt khỏi xử lý hậu quả ô nhiễm. Pháp luật tác động trực tiếp đến những lựa chọn tạo áp lực môi trường ngay từ đầu: cách sản xuất, sử dụng năng lượng, khai thác vật liệu và tổ chức tiêu dùng. Điều này là minh chứng rõ nét cho vai trò kiến tạo thể chế của Quốc hội.
Phần phòng, chống ô nhiễm cũng mở rộng tới kiểm soát rủi ro từ hóa chất, bức xạ điện từ và ô nhiễm ánh sáng, cập nhật công cụ quản lý trước những dạng tác động môi trường ngày càng đa dạng.
Đặt các nội dung trong cùng một bộ luật tạo cơ sở xem xét hoạt động kinh tế trên nhiều phương diện, từ ô nhiễm, nhu cầu tài nguyên đến định hướng chuyển đổi xanh. Sự liên kết này góp phần hạn chế tình trạng các lĩnh vực theo đuổi mục tiêu riêng mà thiếu phối hợp.
Bộ luật được triển khai trong giai đoạn Trung Quốc thực hiện Quy hoạch 5 năm lần thứ 15, giai đoạn 2026 - 2030, với ưu tiên đẩy nhanh chuyển đổi xanh toàn diện trong phát triển kinh tế và xã hội. Hai công cụ bổ trợ nhau: quy hoạch xác định hướng đi, pháp luật tạo khuôn khổ thực hiện, giúp doanh nghiệp tính toán đầu tư và cơ quan quản lý tổ chức thực thi.
Tuy nhiên, khuôn khổ thống nhất cần được cụ thể hóa bằng tiêu chuẩn, thủ tục và năng lực thực hiện. Các nguyên tắc phải chuyển thành yêu cầu rõ ràng đối với doanh nghiệp; kết quả quản lý phải được đo lường bằng dữ liệu đáng tin cậy.
Gắn mục tiêu môi trường với trách nhiệm giải trình
Vai trò của cơ quan dân cử được thể hiện trực tiếp tại Điều 30: chính quyền từ cấp huyện trở lên phải hàng năm báo cáo trước Đại hội Đại biểu nhân dân cùng cấp hoặc Ủy ban Thường vụ về tình trạng sinh thái, môi trường và mức độ hoàn thành mục tiêu bảo vệ môi trường. Sự cố môi trường nghiêm trọng phải được báo cáo kịp thời để chịu sự giám sát.
Báo cáo định kỳ tạo cơ sở để cơ quan dân cử theo dõi khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả, nhận diện vấn đề kéo dài và yêu cầu làm rõ trách nhiệm xử lý. Qua đó, nhiệm vụ bảo vệ môi trường được gắn với trách nhiệm giải trình của chính quyền.
Việc chuẩn bị thi hành kéo theo những điều chỉnh cụ thể. Tháng 8/2026, Quốc vụ viện công bố quyết định sửa đổi 12 quy định hành chính, trong đó có quy định về tổng điều tra nguồn ô nhiễm và quan trắc môi trường; đồng thời bãi bỏ ba quy định khác. Các thay đổi có hiệu lực cùng thời điểm với bộ luật nhằm bảo đảm sự thống nhất của khuôn khổ quản lý.
Tòa án nhân dân tối cao cũng ban hành văn bản giải thích đầu tiên hỗ trợ áp dụng bộ luật, gồm 13 điều, có hiệu lực từ ngày 15/8. Văn bản làm rõ nguyên tắc áp dụng pháp luật cũ và mới đối với vụ việc môi trường, hỗ trợ xử lý giai đoạn chuyển tiếp.
Những bước triển khai này cho thấy việc thông qua bộ luật mở đầu một quá trình điều chỉnh rộng hơn, từ quy định hành chính, hướng dẫn xét xử đến tiêu chuẩn kỹ thuật và hoạt động thực thi. Đây cũng là những nội dung cơ quan lập pháp cần tiếp tục theo dõi.
Bộ luật Sinh thái và Môi trường thể hiện vai trò của Quốc hội Trung Quốc trong tổ chức lại hệ thống quy tắc phục vụ chuyển đổi xanh và xác lập trách nhiệm báo cáo trước cơ quan dân cử. Giá trị lâu dài của bước chuyển sẽ được kiểm chứng bằng khả năng phối hợp thực thi, chất lượng giám sát và những cải thiện cụ thể đối với môi trường sống.