Giữ vững “thế trận” văn hóa, kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo quốc gia
Văn hóa và con người là nguồn lực nội sinh, trụ cột điều tiết cho sự phát triển bền vững của đất nước. Để hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược này, Việt Nam cần khẩn trương chuyển hóa chủ trương, chính sách thành hành động thực tiễn.
Thay đổi về chất trong nhìn nhận văn hóa
Tư duy về phát triển văn hóa và con người đã có những thay đổi mang tính bản lề. Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia "Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới", Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, PGS. TS. Bùi Hoài Sơn khẳng định, sự ra đời của Nghị quyết số: 80-NQ/TW phản ánh thay đổi về chất trong nhìn nhận về văn hóa. Nghị quyết định vị văn hóa và con người là nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Sự chuyển dịch thể hiện qua ba yếu tố cốt lõi: từ chỗ chỉ coi văn hóa là nền tảng tinh thần sang xác lập vai trò trụ cột và hệ điều tiết; từ việc nhấn mạnh xây dựng văn hóa sang phát huy sức mạnh văn hóa, con người như một năng lực cạnh tranh, sức mạnh mềm quốc gia; từ tư duy quản lý theo lĩnh vực sang kiến tạo hệ sinh thái văn hóa trên cả không gian thực lẫn không gian số. Điều này đòi hỏi chính sách văn hóa hướng đến những mục tiêu cao hơn. Văn hóa không chỉ cần “được chăm lo” mà còn phải “tạo ra giá trị”. Con người là chủ thể sáng tạo, trở thành nguồn lực quyết định chứ không đơn thuần là đối tượng thụ hưởng.
Cùng quan điểm, GS. TS. Trung tướng Trần Vi Dân, nguyên Cục trưởng, thành viên Ban Nghiên cứu chuyên đề giúp việc Bộ trưởng Bộ Công an cho rằng, bước vào không gian sinh tồn mới của kỷ nguyên vươn mình, văn hóa không thể tiếp tục vận hành bằng những lối tư duy cũ. Văn hóa là cấu thành của thượng tầng tư tưởng, đóng vai trò như hệ điều tiết tự nhiên để giữ cho lực lượng sản xuất và các thành tựu công nghệ phát triển đúng hướng, nhân văn. Trong mối tương quan đó, con người là trung tâm, là chủ thể trực tiếp vận hành công nghệ và sáng tạo tri thức để đưa đất nước cất cánh.
Thể chế hóa và bảo đảm nguồn lực
Từ tầm nhìn chính trị lớn lao, điều then chốt là làm thế nào để đưa văn hóa thực sự bám rễ vào đời sống kinh tế, xã hội. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội, PGS. TS. Triệu Thế Hùng đặt vấn đề: dù Nghị quyết số: 80-NQ/TW đưa ra tầm nhìn đột phá, Nghị quyết số 28/2026/QH16 thiết lập hành lang pháp lý với cơ chế đặc thù, thì cũng mới là bước khởi đầu. Giá trị của một quyết sách chỉ được khẳng định đầy đủ khi chuyển hóa thành thể chế khả thi, được bảo đảm bằng nguồn lực cụ thể và đo lường bằng sự phát triển của con người cùng chất lượng sống của nhân dân.
PGS. TS. Triệu Thế Hùng phân tích, di sản được bảo tồn đúng cách, số hóa có chuẩn, kết nối với giáo dục, du lịch và công nghiệp sáng tạo không những không bị “tiêu dùng hết” mà còn được hiểu sâu hơn, lan tỏa rộng hơn và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng.
Mọi quyết định về quy hoạch, đô thị hóa, khoa học - công nghệ, giáo dục, môi trường, an sinh và đối ngoại đều có tác động đến văn hóa. Một con đường mới có thể tạo thuận lợi giao thông nhưng cũng có thể làm đứt gãy không gian cộng đồng; một dự án đô thị có thể gia tăng giá trị đất đai nhưng cũng có thể làm suy giảm ký ức và bản sắc nơi chốn...
“Do đó, chương trình hành động quốc gia phải là một kiến trúc thực thi. Mỗi nhiệm vụ trả lời đủ 6 câu hỏi: mục tiêu cụ thể nào cần đạt; sản phẩm đầu ra là gì; cơ quan nào chịu trách nhiệm chính; nguồn lực lấy từ đâu; thời hạn hoàn thành khi nào; và kết quả được đo lường, giám sát ra sao. Thiếu một trong sáu mắt xích này, nhiệm vụ dễ rơi vào tình trạng phối hợp mà không có chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng”, PGS. TS. Triệu Thế Hùng chỉ rõ.
Theo các chuyên gia, phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới cần giữ được sự cân bằng giữa những cặp quan hệ tưởng như đối lập: giữa “xây” và “chống”, truyền thống và hiện đại, bảo tồn và phát triển, dân tộc và quốc tế, đại chúng và bác học, đời sống thực và không gian số. Quản trị, phát triển văn hóa hiện đại là xử lý hài hòa những quan hệ đó, để văn hóa góp sứ mệnh bảo vệ an ninh con người, củng cố “sức mạnh mềm” quốc gia.
"Phòng tuyến" từ gốc trong kỷ nguyên mới
Theo TS. Thiếu tướng Phạm Kim Đĩnh, Cục trưởng Cục Công tác chính trị, Bộ Công an, trong bảo vệ an ninh con người, môi trường văn hóa giúp hình thành ý thức pháp luật, kỹ năng ứng xử, tinh thần trách nhiệm và khả năng tự bảo vệ. Do đó, xây dựng môi trường văn hóa phải hướng tới hình thành những cá nhân có bản lĩnh, biết tự bảo vệ và những cộng đồng có khả năng tự phòng ngừa, tự quản, tự bảo vệ.
"Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh chính là xây dựng 'phòng tuyến từ gốc' để bảo vệ con người, củng cố niềm tin xã hội, tăng cường 'thế trận lòng dân', tạo dựng nền tảng an ninh vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Khi văn hóa thực sự thấm sâu vào con người, tổ chức và đời sống, sức mạnh của văn hóa sẽ trở thành sức mạnh của an ninh, mục tiêu vì cuộc sống bình yên và hạnh phúc của nhân dân sẽ được hiện thực hóa ngày càng vững chắc", TS. Thiếu tướng Phạm Kim Đĩnh nhấn mạnh.
Kỷ nguyên mới là thời cơ mang tính bứt phá nhưng cũng đi liền với xung đột giá trị và khó khăn chưa có tiền lệ. Song thách thức không thể cản trở sự phát triển của đất nước khi coi văn hóa và con người là nguồn lực nội sinh quan trọng. Theo GS. TS. Trung tướng Trần Vi Dân, tư duy phát triển mới của Đảng đã định vị chuẩn xác vị trí trung tâm của hai nhân tố chiến lược này. Giải phóng năng lượng, tư duy sáng tạo giờ đây là hiện thực hóa hệ giá trị vào chiều sâu đời sống, đưa các nội dung của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam vào các hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội...
“Bằng sự thống nhất giữa nhận thức lý luận và hành động thực tiễn quyết liệt, đồng bộ thông qua các giải pháp mạnh mẽ về đổi mới thể chế kiến tạo, đầu tư phát triển con người toàn diện và làm chủ không gian số, Việt Nam sẽ khơi thông, phát huy được mọi nguồn lực tinh thần trong lòng dân tộc”, GS. TS. Trung tướng Trần Vi Dân tin tưởng.