Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Chính sách tuyển sinh cần hướng tới công bằng thực chất

Quy trình tuyển sinh cần minh bạch, rõ trách nhiệm giải trình

- Thưa đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, ở góc độ chính sách và giám sát, bà nhìn nhận đâu là ranh giới giữa quyền tự chủ của các trường và yêu cầu bảo đảm công bằng cho thí sinh trong tuyển sinh đại học?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng trao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học là một hướng đi đúng đắn. Mỗi cơ sở giáo dục đại học đều có chiến lược đào tạo, tầm nhìn và sứ mệnh riêng. Vì vậy, trong công tác tuyển sinh, mỗi trường cũng có những yêu cầu riêng đối với thí sinh và được quyền lựa chọn, đề ra các yêu cầu phù hợp với định hướng đào tạo của mình.

Tuy nhiên, dù yêu cầu với thí sinh có thể khác nhau giữa các trường, tất cả đều cần hướng tới mục tiêu chung là lựa chọn được những người học xứng đáng, có đủ năng lực đáp ứng yêu cầu đầu vào. Và quy trình tuyển sinh phải có khả năng giải trình, được giám sát chặt chẽ. Theo tôi, đây là những điều kiện quan trọng để bảo đảm công bằng đối với thí sinh.

Nếu chúng ta đề ra mục tiêu và quy trình tuyển sinh nhưng lại khó giải trình, không thể giám sát thì chưa thể bảo đảm công bằng. Ranh giới giữa quyền tự chủ và yêu cầu bảo đảm công bằng nằm ở việc hướng tới mục tiêu chung là lựa chọn những người học xứng đáng, với quy trình tuyển sinh minh bạch, chặt chẽ và có thể giải trình được.

Chẳng hạn, nhà trường cần giải thích được vì sao đặt ra những yêu cầu, mục tiêu này; vì sao lựa chọn phương thức tuyển sinh này;... Khi giải thích rõ ràng như vậy, thí sinh cũng có cơ sở để tự đánh giá năng lực của bản thân, hiểu mình cần đáp ứng những yêu cầu nào để có thể trở thành sinh viên của trường. Tôi cho rằng quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học và yêu cầu bảo đảm công bằng trong tuyển sinh hoàn toàn không triệt tiêu lẫn nhau.

- Theo bà, công bằng trong tuyển sinh nên được hiểu như thế nào?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Khi nói đến công bằng trong tuyển sinh và công bằng đối với người học, chúng ta cần cân nhắc việc xây dựng các phương thức xét tuyển, cách quy đổi điểm như thế nào để tránh tạo lợi thế cho một nhóm thí sinh cụ thể. Thực tế, điều kiện học tập và cơ hội tiếp cận giáo dục giữa học sinh ở các vùng miền không giống nhau. Học sinh ở những vùng kinh tế khó khăn, vùng sâu, vùng xa rõ ràng có ít điều kiện tiếp cận các cơ hội học tập hiện đại hơn so với học sinh ở các thành phố lớn.

Do đó, nếu phương thức tuyển sinh chỉ chú trọng tạo cơ hội cho học sinh ở những vùng có điều kiện thuận lợi hơn thì chưa thể bảo đảm công bằng. Với mỗi phương thức tuyển sinh, mỗi phương thức quy đổi điểm, cần tính toán phạm vi bao phủ và xem xét liệu có nhóm học sinh yếu thế nào bị bỏ lại phía sau hay không.

Theo tôi, trong quá trình xây dựng chính sách, cần tính toán đầy đủ những yếu tố nói trên. Cần đặt câu hỏi: Chính sách này có khiến một nhóm đối tượng được hưởng lợi nhiều hơn so với các nhóm còn lại hay không? Có nhóm đối tượng nào bị bỏ lại phía sau hay không? Chỉ khi xem xét đầy đủ những vấn đề này, chính sách mới có thể bảo đảm độ bao phủ và hướng tới công bằng thực chất.

Năng lực tiếng Anh và có chứng chỉ ngoại ngữ không phải lúc nào cũng đồng nhất

- Nghị quyết 71 đặt ra một định hướng rất lớn là: Tăng cường dạy và học ngoại ngữ, từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Theo bà, Nhà nước phải làm gì để học sinh ở vùng khó khăn cũng có cơ hội phát triển năng lực này, thay vì chỉ những học sinh có điều kiện mới có thể đầu tư học ngoại ngữ?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Muốn bảo đảm công bằng trong quá trình tuyển sinh, không nên chỉ nhìn tuyển sinh như một lát cắt riêng lẻ, mà cần nâng cao cơ hội tiếp cận giáo dục một cách công bằng giữa học sinh ở các vùng miền. Tôi cho rằng, việc không cộng điểm chứng chỉ ngoại ngữ vào điểm xét tuyển cũng là một trong những cách để bảo đảm sự công bằng này.

Năng lực tiếng Anh và việc có chứng chỉ ngoại ngữ không phải lúc nào cũng đồng nhất. Có những học sinh do điều kiện khó khăn có thể tự học, học từ thầy cô và có năng lực ngoại ngữ rất tốt, nhưng để thi được một chứng chỉ quốc tế lại gặp nhiều trở ngại do vấn đề xa địa điểm thi hay chi phí thi. Chưa kể mỗi loại chứng chỉ quốc tế lại có những yêu cầu riêng, đòi hỏi quá trình ôn luyện để đáp ứng. Điều này cũng tạo thêm khó khăn đối với học sinh ở những địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội còn hạn chế. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào chứng chỉ ngoại ngữ để cộng điểm thì có thể dẫn đến tình trạng chưa thực sự công bằng giữa các nhóm thí sinh.

Bên cạnh đó, chứng chỉ ngoại ngữ có thời hạn sử dụng nhất định. Nếu thí sinh biết rằng một chứng chỉ sẽ giúp mình được cộng nhiều điểm, các em có thể tập trung toàn bộ thời gian, công sức để đạt chứng chỉ đó trong một thời gian ngắn. Sau khi có chứng chỉ, nhiều em lại buông lỏng việc học và rèn luyện ngoại ngữ. Đây là cách học vì điểm số. Việc học như vậy chưa chắc đã giúp các em tích lũy được kiến thức và năng lực ngoại ngữ thực chất, bền vững.

Một điều nữa tôi muốn nhấn mạnh là nếu chỉ nhìn vào chứng chỉ và điểm cộng thì chúng ta mới chỉ nhìn đến "cái vỏ" bên ngoài. Điểm số trên chứng chỉ là sự ghi nhận kiến thức, năng lực của học sinh, nhưng năng lực đó có thể được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau. Nếu chỉ chú trọng vào chứng chỉ thì chúng ta có thể mới ghi nhận "cái vỏ" mà chưa đánh giá đầy đủ năng lực thực chất của người học.

Tôi không phủ nhận giá trị của chứng chỉ ngoại ngữ. Tuy nhiên, nếu học sinh chỉ dồn sức ôn luyện trong một thời gian ngắn để lấy chứng chỉ, sau đó không tiếp tục rèn luyện mà chờ đến khi cần mới học dồn dập để thi lại, thì đó chưa phải là định hướng mà chúng ta hướng tới. Bởi theo tinh thần Nghị quyết 71 về định hướng đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, năng lực tiếng Anh cần trở thành năng lực tự thân của người học và có sự rèn luyện lâu dài.

Vì vậy, tôi cho rằng điều chỉnh của Bộ GD-ĐT về điểm cộng cũng hướng tới việc bảo đảm công bằng thực chất hơn giữa các thí sinh, đồng thời khuyến khích học sinh học tập và sử dụng ngoại ngữ xuất phát từ nhu cầu tự thân, thay vì chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu về điểm số hay chứng chỉ.

Cần công bố sớm phương thức tuyển sinh để thí sinh chủ động chuẩn bị

- Bà nhìn nhận một chính sách tuyển sinh nếu áp dụng thay đổi từ năm 2027 cần bảo đảm những điều kiện gì để người học có thể chuẩn bị tốt nhất?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Điều kiện đầu tiên là cần sớm công bố, minh bạch các phương thức tuyển sinh nếu có sự thay đổi, giúp phụ huynh và học sinh biết mình cần làm gì để đáp ứng các yêu cầu. Nếu chưa nắm được, chưa hiểu rõ thì có thể dẫn đến những cách hiểu chưa chính xác, thậm chí gây hoang mang.

Bên cạnh việc công khai thông tin, nên có các mục hỏi - đáp để phụ huynh, học sinh và giáo viên có thể bày tỏ những băn khoăn, thắc mắc; đồng thời, Bộ GD-ĐT giải đáp cụ thể những vấn đề đó.

Khi các thắc mắc được giải đáp đầy đủ, tôi tin rằng sẽ tạo được sự đồng thuận lớn hơn. Nếu chúng ta chỉ đưa ra thông tin về việc chuyển từ phương thức này sang phương thức khác mà chưa làm rõ ý nghĩa, mục đích của sự thay đổi thì dễ dẫn đến tình trạng phụ huynh, học sinh chưa hiểu đầy đủ. Đặc biệt, cần chú ý đến học sinh ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận các phương tiện thông tin đại chúng còn hạn chế hơn so với những khu vực thuận lợi. Công tác tuyên truyền nên đi trước một bước.

- Theo bà, đâu là yếu tố then chốt để một cuộc cải cách tuyển sinh không chỉ đúng về chính sách mà còn tạo được sự đồng thuận của người học và xã hội?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Muốn tạo được sự đồng thuận của xã hội, với mỗi thay đổi chính sách, chúng ta cần phân tích kỹ vì sao phải thay đổi và sự thay đổi đó mang lại những lợi ích gì. Đặc biệt, bên cạnh lợi ích đối với công tác tuyển sinh và sự phát triển của đất nước, cần làm rõ cả những lợi ích đối với người học, người dự thi. Khi những vấn đề này được giải thích đầy đủ, tôi tin rằng mức độ đồng thuận của xã hội sẽ cao. Ngược lại, nếu chúng ta chỉ ban hành chính sách mà chưa làm tốt công tác tuyên truyền thì sẽ khó tạo được sự đồng thuận cao ngay từ đầu.

Tâm lý thông thường của con người là cảm thấy an toàn hơn khi đi trên con đường quen thuộc. Khi chuyển sang một con đường mới, dù lý thuyết nói rằng con đường đó ngắn hơn, thuận lợi hơn, nhiều người vẫn có tâm lý e ngại. Đó là tâm lý dễ hiểu trước những thay đổi. Vì vậy, khi tiếp nhận thông tin về những thay đổi trong tuyển sinh, thí sinh lo lắng là điều dễ hiểu.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng mục đích của thi cử, đặc biệt là thi tuyển sinh, là đánh giá năng lực thực chất của người học, từ đó xác định mức độ đáp ứng của các em đối với yêu cầu tuyển sinh của nhà trường. Vì vậy, các em có thể yên tâm rằng nếu tập trung học tập, trang bị kiến thức và năng lực thực chất thì dù đánh giá bằng phương thức nào, những năng lực ấy vẫn được ghi nhận.

Tôi cho rằng cần đẩy mạnh và đổi mới công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, đặc biệt đối với những chính sách mới được ban hành. Công tác này không nên chỉ dừng lại ở việc thông báo nội dung chính sách, mà cần có các hình thức hỏi đáp, đồng thời lắng nghe phản hồi từ người dân. Thông qua việc tiếp nhận ý kiến và giải đáp những băn khoăn, chúng ta mới có thể xác định rõ thí sinh, phụ huynh đang lo lắng về vấn đề gì, từ đó giải thích và cung cấp thông tin sát với nhu cầu thực tế hơn.

- Trân trọng cảm ơn bà đã chia sẻ!

Nguyễn Liên - Phương Thuỳ; Ảnh: Phạm Thắng