Nông nghiệp tương lai: Công nghệ phải đến được với nông dân
Theo GS.TS. Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, tiến bộ công nghệ chỉ tạo ra tác động rộng lớn khi có chính sách phù hợp và được đưa vào thực tiễn. Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp cần được đánh giá không chỉ bằng khả năng tăng năng suất mà còn bằng chi phí ứng dụng, khả năng tiếp cận và lợi ích thực chất với nông dân.
Ngày 8/10, Học viện Nông nghiệp Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế AgriVision 2026 với chủ đề “Kiến tạo nông nghiệp tương lai từ chính sách, công nghệ và đổi mới sáng tạo”. Hội thảo quy tụ các nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học, chuyên gia, đại diện trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức quốc tế và doanh nghiệp, cùng trao đổi về những xu hướng đang định hình tương lai nông nghiệp.
Diễn ra trong dịp Học viện kỷ niệm 70 năm thành lập (1956 - 2026), hội thảo được kỳ vọng tạo diễn đàn kết nối nghiên cứu khoa học với hoạch định chính sách và thực tiễn sản xuất, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, chuyển đổi xanh, giảm phát thải và phát triển nông nghiệp bền vững.
Phát biểu khai mạc, GS.TS. Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, cho rằng nông nghiệp hiện phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu: bảo đảm an ninh lương thực và dinh dưỡng, nâng cao thu nhập cho người sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ tài nguyên và sức khỏe cộng đồng.
Những yêu cầu này có quan hệ chặt chẽ với nhau. Một giải pháp giúp tăng năng suất nhưng gây tổn hại lâu dài cho đất, nước hoặc sức khỏe con người khó có thể được coi là bền vững. Vì vậy, lựa chọn hướng phát triển nông nghiệp cần xem xét đồng thời hiệu quả kinh tế, tác động xã hội và môi trường.
Chúng tôi lựa chọn chủ đề kết nối chính sách, công nghệ và đổi mới sáng tạo xuất phát từ nhận thức rằng tiến bộ công nghệ chỉ tạo ra tác động rộng lớn khi có chính sách phù hợp và khả năng đưa tri thức vào thực tiễn.
Chính sách cần bằng chứng khoa học để xác định đúng ưu tiên; công nghệ cần nguồn lực và môi trường phù hợp để thử nghiệm, ứng dụng; còn đổi mới sáng tạo là cầu nối đưa tri thức vào sản xuất, tạo ra giá trị cho xã hội.
GS.TS. Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Từ kết quả nghiên cứu đến lợi ích của người nông dân
Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam nhìn nhận, từ một kết quả nghiên cứu tốt đến giải pháp được sử dụng rộng rãi vẫn còn khoảng cách lớn.
Để thu hẹp khoảng cách này, không thể chỉ quan tâm đến tính ưu việt của công nghệ mà phải giải quyết những vấn đề về chi phí, mức độ an toàn, năng lực của người sử dụng và khả năng tiếp cận thị trường.
“Bên cạnh câu hỏi ‘Công nghệ này làm được gì?’, chúng ta cần hỏi: ‘Ai có thể sử dụng, với chi phí nào và mang lại lợi ích gì?’”, bà Lan nhấn mạnh.
Theo bà, người nông dân cần tham gia ngay từ quá trình tìm kiếm, đánh giá giải pháp công nghệ. Kinh nghiệm sản xuất của họ giúp nhà khoa học xác định đúng vấn đề cần giải quyết, trong khi hiệu quả sản xuất, thu nhập và chất lượng cuộc sống là những thước đo thiết thực đối với giá trị của đổi mới sáng tạo.
Từ cách tiếp cận này, bà Lan đề nghị các đại biểu tập trung làm rõ ba vấn đề: những ưu tiên chính sách có thể tháo gỡ trở ngại trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ; các hướng nghiên cứu có triển vọng tạo tác động thực tiễn, cùng bằng chứng cần thiết về hiệu quả, an toàn và khả năng mở rộng; những chương trình hợp tác có thể triển khai sau hội thảo.
Cùng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị nhận định mô hình tăng trưởng nông nghiệp dựa nhiều vào đất đai, lao động, vật tư đầu vào và mở rộng sản lượng đang dần tới giới hạn. Trong khi đó, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh, suy giảm tài nguyên và các yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế đang tạo thêm sức ép đối với sản xuất.
Theo Thứ trưởng, nông nghiệp muốn tiếp tục tăng trưởng không thể chỉ làm nhiều hơn mà phải làm tốt hơn, tạo ra giá trị cao hơn. Mỗi hecta đất cần tạo thêm giá trị; mỗi đơn vị nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật phải được sử dụng hiệu quả hơn; người nông dân phải có thu nhập tốt hơn từ chính hoạt động sản xuất.
Con đường phía trước, theo ông, là tăng năng suất dựa trên tri thức, nâng chất lượng bằng công nghệ, giảm chi phí nhờ đổi mới sáng tạo và nâng giá trị thông qua thị trường.
Thứ trưởng nhấn mạnh, câu hỏi quan trọng không phải có bao nhiêu đề tài, công nghệ hay sáng chế, mà là các kết quả đó giải quyết được vấn đề gì, ai sử dụng, hiệu quả ra sao và có thể nhân rộng đến đâu. Đây cũng là yêu cầu cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số bằng những kết quả có thể đo đếm được.
Đưa nghiên cứu đến thị trường, thúc đẩy hợp tác liên ngành
Một trong những điểm nghẽn được Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị chỉ ra là nghiên cứu khoa học và nhu cầu sản xuất chưa phải lúc nào cũng gặp nhau. Có những nghiên cứu tốt nhưng khó ứng dụng, trong khi nhiều nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp và người sản xuất chưa tìm được giải pháp công nghệ phù hợp.
Để khắc phục, ông đề nghị chuyển mạnh từ nghiên cứu theo khả năng sang nghiên cứu theo nhu cầu và đặt hàng của thực tiễn; từ những đề tài riêng lẻ sang chương trình lớn, liên ngành; từ kết quả trong phòng thí nghiệm sang thử nghiệm, hoàn thiện, thương mại hóa và nhân rộng.
Trong quá trình này, Nhà nước cần tạo hành lang cho thử nghiệm, chuyển giao công nghệ; nhà khoa học giải quyết các bài toán kỹ thuật; doanh nghiệp đầu tư, tổ chức sản xuất và đưa sản phẩm ra thị trường. Người nông dân cần tham gia từ đầu và trực tiếp hưởng lợi.
“Chính sách phải mở đường; khoa học phải giải quyết bài toán thực tiễn; công nghệ phải đi vào sản xuất; doanh nghiệp phải đưa sản phẩm ra thị trường; và người nông dân phải là trung tâm của quá trình đổi mới”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Theo ông, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và viễn thám đang mở ra cơ hội chuyển từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên dữ liệu; từ quản lý bị động sang quản lý có dự báo; từ sản xuất manh mún sang các chuỗi giá trị minh bạch, hiệu quả.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy giá trị khi phù hợp với điều kiện sản xuất, người nông dân có thể tiếp cận và doanh nghiệp có khả năng đầu tư, nhân rộng.
Những vấn đề này cũng là trọng tâm của AgriVision 2026. Các phiên toàn thể và chuyên đề tập trung vào sức khỏe đất và carbon, chuyển đổi hệ thống nông lương thực, công nghệ sinh học và nano, kiểm soát dịch bệnh và cách tiếp cận Một sức khỏe - gắn sức khỏe con người với động vật và môi trường. Hội thảo đồng thời trao đổi về chính sách, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, thú y, thủy sản và công nghệ thực phẩm.
Theo bà Lan, AgriVision 2026 không nên dừng lại ở việc trao đổi các kết quả nghiên cứu hay nhận diện xu hướng công nghệ, mà cần hình thành những ưu tiên nghiên cứu, khuyến nghị có căn cứ và đề xuất hợp tác cụ thể.
“Giá trị của AgriVision 2026 sẽ được đo bằng những gì chúng ta cùng làm sau Hội thảo: những nghiên cứu được triển khai, những giải pháp được thử nghiệm và những lợi ích đến với người sản xuất”, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam khẳng định.
Ở góc độ cơ sở đào tạo và nghiên cứu, GS.TS. Nguyễn Thị Lan cho biết Học viện Nông nghiệp Việt Nam xác định nâng cao chất lượng đào tạo, năng lực nghiên cứu và khả năng đưa kết quả khoa học vào thực tiễn là những nhiệm vụ quan trọng trong giai đoạn phát triển mới.
Học viện mong muốn cùng các đối tác phát triển nhóm nghiên cứu liên ngành, đào tạo nhà khoa học trẻ và xây dựng mô hình thử nghiệm gắn với nhu cầu của doanh nghiệp, địa phương và người sản xuất. Hợp tác quốc tế cũng được xác định là phương thức chia sẻ tri thức, kiểm chứng giải pháp trong những điều kiện khác nhau và giải quyết các vấn đề vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia.