Văn kiện Hà Nội: Dấu ấn Việt Nam trong định hình chính sách di sản toàn cầu
Việc thông qua Văn kiện Hà Nội về di sản và tính xác thực đánh dấu bước tiến của Việt Nam từ tiếp nhận hỗ trợ đến chủ động đóng góp, tham gia định hình chính sách di sản toàn cầu. Trong buổi trao đổi với báo Đại biểu Nhân dân về sự kiện này, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Ngô Lê Văn, nhấn mạnh, giá trị của Văn kiện nằm ở khả năng chuyển hóa những khuyến nghị thành hành động cụ thể, gắn bảo tồn di sản với phát triển bền vững và lấy cộng đồng làm trung tâm.
Dấu ấn về vai trò khởi xướng và năng lực dẫn dắt
- Xin Thứ trưởng cho biết đánh giá về kết quả Hội nghị Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực tại Hà Nội và Ninh Bình? Theo Ông, điều gì là dấu ấn của Việt Nam trong lần đăng cai tổ chức sự kiện quốc tế này?
- Hội nghị Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực đã thành công tốt đẹp. Là diễn đàn đối thoại chính sách cấp cao và quy mô hàng đầu khu vực, quy tụ các lãnh đạo và chuyên gia thế giới về di sản như Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới lần thứ 49, Đại sứ các thành viên của Ủy ban Di sản Thế giới, Hội nghị đã bàn một trong những vấn đề cốt lõi, lâu dài của Công ước Di sản thế giới và đạt được kết quả quan trọng với 4 dấu ấn nổi bật.
Nổi bật nhất là việc thông qua Văn kiện Hà Nội về di sản và tính xác thực, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và phương pháp luận bảo tồn di sản của khu vực cũng như trên phạm vi toàn cầu. Lần đầu tiên góc nhìn châu Á – Thái Bình Dương rõ ràng, có luận cứ chặt chẽ được đưa vào tiến trình thảo luận toàn cầu, tiếp nối Văn kiện Nara năm 1994 và Văn kiện Nairobi năm 2025. Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo nhận định việc thông qua Văn kiện Hà Nội là cột mốc quan trọng đối với cam kết chung của cộng đồng quốc tế trong thực thi Công ước Di sản thế giới năm 1972.
Thứ hai là dấu ấn về vai trò khởi xướng và năng lực dẫn dắt. Việt Nam không chỉ là nước chủ nhà mà với vai trò đồng chủ trì Hội nghị, ta còn trực tiếp tham gia định hướng nội dung, định hình chính sách di sản toàn cầu. Ngay tại phiên khai mạc, Bộ trưởng Lê Hoài Trung đã nêu bốn định hướng lớn: nhìn nhận tính xác thực trên nền tảng tôn trọng đa dạng văn hóa; đề cao trách nhiệm với lịch sử và thế hệ tương lai, nhất là khi ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo vào di sản; lấy cộng đồng làm trung tâm, làm chủ thể; và chuyển nhận thức thành hành động. Những định hướng này đều được phản ánh trong Văn kiện cuối cùng của Hội nghị. Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới Lazare Eloundou Assomo đã khẳng định tại phiên bế mạc rằng cộng đồng di sản thế giới có được đóng góp mang tính dấu mốc này là nhờ Việt Nam.
Thứ ba là dấu ấn về chính sách gắn với thực tiễn. Lần đầu tiên, một hội nghị chính sách về tính xác thực gắn trực tiếp với một sự kiện bảo tồn cụ thể: Lễ khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên sáng 29/9, cùng chuyến khảo sát Tràng An, Tam Chúc. Các đại biểu không chỉ bàn khái niệm mà còn được trực tiếp chứng kiến cách Việt Nam bảo tồn di sản tại Hoàng thành Thăng Long - điển hình hợp tác, mẫu mực về bảo đảm tính xác thực, nâng cao giá trị nổi bật toàn cầu, giải quyết hiệu quả bài toán cân bằng giữa bảo tồn và phát triển ngay tại di sản. Đồng thời, các bạn quốc tế cho rằng Việt Nam là "điểm đến đặc biệt có ý nghĩa" cho cuộc đối thoại toàn cầu này khi mà mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam chính là một hình mẫu thực tiễn sinh động.
Thứ tư là dấu ấn về năng lực tổ chức. Việc đăng cai tại Hà Nội và Ninh Bình góp phần khẳng định năng lực tổ chức, định vị Việt Nam là đối tác tin cậy, điểm đến của các sáng kiến văn hóa, di sản và đối thoại đa phương trong khu vực, góp phần nâng cao vị thế và sức mạnh mềm của Việt Nam.
Từ tiếp nhận hỗ trợ đến chủ động đóng góp
- Thưa Thứ trưởng, việc một văn kiện quốc tế về di sản mang tên Hà Nội được hình thành trong dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ Việt Nam – UNESCO mang thông điệp gì về vị thế và vai trò của Việt Nam trong ngoại giao văn hóa và các cơ chế đa phương hiện nay?
- Việc Việt Nam phối hợp với UNESCO tổ chức thành công Hội nghị với Văn kiện Hà Nội được thông qua đúng dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ Việt Nam – UNESCO khẳng định vai trò và tâm thế mới của Việt Nam trong đối ngoại đa phương và ngoại giao văn hóa.
Trước hết đó là bước phát triển mới của quan hệ Việt Nam – UNESCO qua 50 năm: từ nhận hỗ trợ, tham gia đến chủ động đóng góp. Năm 1981, tại Hà Nội, Tổng Giám đốc UNESCO kêu gọi thế giới chung tay cứu Cố đô Huế khi Việt Nam còn nhiều khó khăn sau chiến tranh. Sau 45 năm, cũng tại Hà Nội, Việt Nam cùng UNESCO và các chuyên gia quốc tế xây dựng một văn kiện mang tầm chiến lược về di sản. Đây là minh chứng sinh động cho thấy sự vươn mình của đất nước và chiều sâu của quan hệ đối tác Việt Nam – UNESCO sau nửa thế kỷ.
Điều này cũng thể hiện năng lực và uy tín của Việt Nam trong việc khởi xướng, kết nối và tham gia định hình các vấn đề chiến lược, chính sách lớn tầm khu vực và toàn cầu. Việc Trung tâm Di sản thế giới đề xuất Việt Nam đăng cai Hội nghị cho thấy sự tin tưởng của UNESCO đối với Việt Nam. Cùng với sáng kiến của Việt Nam về Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững 2027–2036 được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua, Văn kiện Hà Nội khẳng định năng lực của Việt Nam đang đóng góp cả về định hướng chính sách và tri thức chuyên môn, tham gia xây dựng các chuẩn mực quốc tế về văn hóa, di sản, đóng góp vào văn minh nhân loại.
Đây còn là dấu ấn của ngoại giao văn hóa kiến tạo không gian và nguồn lực phục vụ phát triển đất nước. Hội nghị góp phần cụ thể hóa đường lối Đại hội Đảng lần thứ XIV, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, Nghị quyết số 06-NQ/TW về triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới, chuyển hóa nguồn lực văn hóa trở thành nguồn lực phục vụ trực tiếp cho các mục tiêu phát triển đất nước, phát huy sức mạnh mềm, nâng cao vị thế quốc gia.
Biến Văn kiện Hà Nội thành chính sách và thực tiễn quản lý
- Việt Nam mong muốn Văn kiện Hà Nội “không dừng lại ở nhận thức mà trở thành định hướng cho hành động”. Sau Hội nghị, Việt Nam sẽ làm gì để những khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội được chuyển hóa thành chính sách và thực tiễn quản lý, bảo tồn di sản, đồng thời lan tỏa ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương?
Chúng ta xác định giá trị của Văn kiện Hà Nội nằm ở khả năng đi vào cuộc sống. Việt Nam sẽ triển khai đồng thời ở ba tầng nấc: toàn cầu, khu vực và quốc gia.
Ở tầm toàn cầu, với tư cách Phó Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới, Việt Nam sẽ phối hợp chặt chẽ với Chủ tịch Ủy ban, Trung tâm Di sản thế giới và các cơ quan tư vấn ICOMOS, ICCROM, IUCN để đưa kết quả Hội nghị ra Khóa họp lần thứ 49 Ủy ban Di sản thế giới tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ năm 2027. Mục tiêu là để các khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội góp phần vào quá trình hoàn thiện hướng dẫn thực hiện Công ước, giúp Danh mục Di sản thế giới ngày càng cân bằng, tiêu biểu và đáng tin cậy.
Ở tầm khu vực, Việt Nam sẽ cụ thể hóa ba đề xuất đã nêu tại Hội nghị: thành lập Mạng lưới hợp tác di sản châu Á – Thái Bình Dương; phối hợp với UNESCO tổ chức định kỳ chương trình đào tạo khu vực cho thế hệ chuyên gia di sản trẻ; và duy trì hình thức đối thoại này thành diễn đàn định kỳ của khu vực. Năm 2027, Việt Nam đăng cai Năm APEC; chúng ta sẽ lồng ghép thông điệp văn hóa, di sản như một cầu nối giữa các nền kinh tế, thúc đẩy du lịch bền vững, công nghiệp sáng tạo và giao lưu nhân dân.
Ở tầm quốc gia, Chính phủ sẽ chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương tiếp thu nghiêm túc kết quả Hội nghị; nghiên cứu đưa các khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội vào quá trình hướng dẫn thi hành luật, văn bản chính sách về văn hoá, di sản. Trọng tâm là đánh giá tính xác thực dựa trên minh chứng khoa học, kết hợp nguồn tư liệu vật chất, văn bản, truyền khẩu, môi trường với tri thức của cộng đồng; trong tu bổ, phục hồi phải xác định rõ những gì còn được tiếp nối, những gì đã thay đổi hoặc mất đi; đặt yêu cầu bảo tồn ngay từ khâu quy hoạch, xây dựng dự án; và bảo đảm cộng đồng tham gia từ đầu và là người thụ hưởng trước hết. Văn kiện Hà Nội cũng sẽ là cẩm nang tham chiếu trực tiếp cho các hồ sơ đề cử Việt Nam đang chuẩn bị như Óc Eo – Ba Thê, Cổ Loa, Địa đạo Củ Chi, Hang Con Moong, Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc... Song song với đó là công tác đẩy mạnh truyền thông, dịch và phổ biến Văn kiện Hà Nội tới các ban quản lý di sản, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng, để Văn kiện Hà Nội trở thành tri thức chung, thúc đẩy sự tham gia hiệu quả của cộng đồng, người dân trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Phục hồi Điện Kính Thiên: Kết hợp thực tiễn Việt Nam với kinh nghiệm thế giới
- Việc khởi công Điện Kính Thiên là sự kiện được mong chờ và có ý nghĩa to lớn đối với Việt Nam, với Hà Nội và với Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội. Theo Ông, chúng ta đã nhận được sự ủng hộ như thế nào từ bạn bè quốc tế, từ UNESCO? Trong thời gian tới, chúng ta tiếp tục những nhiệm vụ quan trọng nào để làm tốt nhất công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long?
- Hoàng thành Thăng Long là biểu tượng thiêng liêng của dân tộc, trung tâm quyền lực chính trị liên tục qua 13 thế kỷ của Việt Nam. Việc khởi công Điện Kính Thiên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhờ quá trình nghiên cứu, hợp tác kiên trì, bền bỉ trong suốt 15 năm qua, đặc biệt là trong 3 năm trở lại đây, lần đầu tiên trong lịch sử gần 55 năm thực hiện Công ước Di sản thế giới, Ủy ban Di sản thế giới đã đồng ý thay đổi hiện trạng trong vùng lõi di sản và năm nay ghi dấu mốc lịch sử, với bước tiến mang tính quyết định ủng hộ việc phục dựng Điện Kính Thiên.
Trong quá trình này, chúng ta đã nhận được sự ủng hộ, đồng hành quý báu của UNESCO, các quốc gia thành viên và chuyên gia quốc tế. Trung tâm Di sản thế giới và ICOMOS đã tư vấn tận tình trong quá trình xây dựng hồ sơ. Các thành viên Ủy ban đánh giá cao tinh thần cầu thị, nghiêm túc, trách nhiệm, khoa học của Việt Nam trong hợp tác, thực hiện đầy đủ các cam kết từ khi di sản được ghi danh năm 2010, đáp ứng các khuyến nghị quốc tế, tuân thủ Công ước Di sản thế giới và đóng góp vào nâng cao giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.
Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới Lazare Eloundou Assomo cũng như các chuyên gia ICOMOS khẳng định, Hoàng thành Thăng Long có giá trị quan trọng không chỉ với Việt Nam mà còn với thế giới, do chưa từng có tiền lệ và gắn với những vấn đề mới liên quan tiến trình phát triển của di sản; cho đây là “kỳ tích” và là đóng góp của Việt Nam, mở ra hướng mới trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản thế giới. Ông nhấn mạnh đây là hình mẫu hợp tác giữa quốc gia thành viên với UNESCO và cơ quan tư vấn, là điển hình bảo tồn di sản cho các quốc gia khác, là đóng góp của Việt Nam cho nền văn minh nhân loại. Các Đại sứ, đại biểu quốc tế coi kết quả hợp tác về Hoàng thành Thăng Long là kinh nghiệm quý cần chia sẻ rộng rãi với các quốc gia thành viên.
Kết quả này có được là nhờ sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, sự phối hợp chặt chẽ giữa Hà Nội, Bộ Ngoại giao, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các nhà khoa học trong và ngoài nước. Thời gian tới, chúng ta cần tiếp tục thực hiện nghiêm túc các cam kết, khuyến nghị của Ủy ban và Tầm nhìn của di sản, tăng cường hợp tác với UNESCO, ICOMOS và chuyên gia quốc tế triển khai bảo quản, tu bổ, phục hồi trên cơ sở khoa học, bảo đảm tính xác thực, tính toàn vẹn và giá trị nổi bật toàn cầu, góp phần tái hiện lịch sử dân tộc, khơi dậy sức mạnh hội tụ hàng nghìn năm và niềm tự hào về cội nguồn, đáp ứng nguyện vọng của các thế hệ hôm nay và mai sau.