Đánh thức "ký ức quốc gia", kiến tạo nguồn lực cho tương lai
Sáng 29/9, tại Khu di sản Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên chính thức được khởi công với sự tham dự của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Đây không chỉ là việc phục hồi một công trình kiến trúc đã mất, mà còn là bước đi quan trọng trong hành trình nối lại "trục ký ức quốc gia", làm sáng rõ chiều sâu văn hiến Thăng Long - Hà Nội và góp phần chuyển hóa di sản thành nguồn lực cho phát triển.
"Nối lại" trục ký ức quốc gia
Điện Kính Thiên nằm ở vị trí trung tâm của Cấm thành Thăng Long, từng là chính điện của triều Lê, nơi thiết triều, cử hành những nghi lễ lớn của quốc gia và đón tiếp sứ thần. Theo các tư liệu được công bố tại lễ khởi công, công trình được khởi dựng từ năm 1428 dưới triều Lê Thái Tổ, hoàn thiện dưới triều Lê Thánh Tông, trên nền những chính điện thời Lý - Trần. Bởi vậy, nói đến Điện Kính Thiên không chỉ nói đến một kiến trúc cung đình, mà là nói đến một không gian biểu tượng của quyền lực nhà nước, của lễ nghi, trật tự và bản sắc quốc gia trong nhiều thế kỷ.
Điều có ý nghĩa hơn là dự án hôm nay được đặt trong một chỉnh thể rộng lớn: Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Di sản Thế giới được UNESCO ghi danh năm 2010, nơi lưu giữ các lớp địa tầng văn hóa và dấu tích kiến trúc phản ánh tính liên tục của một trung tâm quyền lực trong hơn một nghìn năm. Phục hồi Điện Kính Thiên, vì thế, không chỉ là dựng lại hình hài của một tòa điện đã mất mà là phục hồi một phần cấu trúc ký ức, làm cho công chúng hôm nay có thể hình dung rõ hơn về không gian chính trị, nghi lễ và đời sống cung đình của Thăng Long trong lịch sử.
Tôi cho rằng, đây chính là chiều sâu quan trọng nhất của dự án. Một dân tộc trưởng thành không chỉ nhờ những gì đang xây dựng cho tương lai, mà còn nhờ khả năng nhận biết, gìn giữ và diễn giải đúng quá khứ của mình. Di sản là ký ức đã được xã hội lựa chọn để gìn giữ, truyền trao và tiếp tục tạo nghĩa cho các thế hệ sau. Khi ký ức được phục hồi một cách khoa học và có trách nhiệm, di sản trở thành một nguồn lực tinh thần bền vững.
Trong phát biểu tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu “chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo”. Tinh thần ấy đặc biệt phù hợp với dự án phục hồi Điện Kính Thiên. Điều cần hướng tới là một phương thức bảo tồn có năng lực tái tạo tri thức, làm cho những chứng cứ lịch sử được kết nối, được diễn giải, được chuyển hóa thành trải nghiệm văn hóa và năng lực sáng tạo mới.
Lễ khởi công ngày 29/9 cho thấy dự án đã được chuẩn bị trên nền tảng nghiên cứu khá dài. Theo thông tin của Hà Nội, phương án phục hồi được hình thành từ khoảng 15 năm nghiên cứu liên ngành về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc, di sản phi vật thể, có sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước, cùng tham vấn của UNESCO và ICOMOS. Đây là điều rất đáng chú ý, bởi với một di sản thế giới và một công trình có vị trí biểu tượng như Điện Kính Thiên, giá trị lớn nhất nằm ở độ tin cậy khoa học của từng quyết định can thiệp.
Tính xác thực là giới hạn của mọi tham vọng phục dựng
Phục dựng di sản luôn là công việc khó. Vì vậy, tôi đánh giá cao nguyên tắc được Hà Nội nêu tại lễ khởi công: phải tôn trọng tối đa yếu tố gốc, cứ liệu khảo cổ, lịch sử và kết quả nghiên cứu liên ngành; đồng thời bảo vệ nguyên trạng những dấu tích khảo cổ đã phát lộ. Với Điện Kính Thiên, yêu cầu đầu tiên phải là làm thật đúng. Cái cần phục hồi trước hết không phải là một hình thức kiến trúc đẹp mắt, mà là tính xác thực của tri thức về di sản. Mỗi cấu kiện, mỗi tỷ lệ, mỗi màu sắc, mỗi vật liệu được lựa chọn đều cần có hồ sơ khoa học đủ sức giải thích. Sự thận trọng không làm giảm sức hấp dẫn của di sản; ngược lại, chính tính trung thực khoa học mới tạo nên uy tín và giá trị lâu dài.
Cũng từ đây, dự án nên được xem như một quá trình nghiên cứu mở. Những phát hiện khảo cổ mới trong quá trình thi công phải có khả năng điều chỉnh phương án. Các quyết định quan trọng cần được tham vấn thường xuyên với giới khoa học, UNESCO, ICOMOS và công khai ở mức phù hợp để xã hội hiểu được vì sao công trình được phục hồi theo cách đó. Minh bạch khoa học cũng là một hình thức bảo vệ di sản.
Để Điện Kính Thiên trở thành một "di sản sống" của Thủ đô
Một dự án phục hồi chỉ thật sự thành công khi công trình sau khi hình thành trở thành một không gian sống trong đời sống văn hóa đương đại. Đây là điểm tôi cho rằng Hà Nội cần chuẩn bị ngay từ hôm nay. Điện Kính Thiên cần được đặt trong một hệ sinh thái diễn giải di sản hiện đại, nơi khảo cổ học, lịch sử, kiến trúc, nghi lễ, nghệ thuật cung đình, công nghệ số, giáo dục và du lịch gặp nhau.
Trước hết, phải làm cho công chúng hiểu được công trình này được phục hồi như thế nào. Một bảo tàng hoặc không gian diễn giải tốt không chỉ kể câu chuyện “Điện Kính Thiên từng trông ra sao”, mà cần kể cả câu chuyện các nhà khảo cổ đã tìm thấy gì, các giả thuyết đã được kiểm chứng ra sao, đâu là yếu tố nguyên gốc, đâu là phần phục hồi, đâu là điều khoa học vẫn còn tranh luận. Khi công chúng được tiếp cận với quá trình hình thành tri thức, họ sẽ hiểu giá trị của di sản sâu hơn và cũng hình thành thái độ tôn trọng khoa học hơn.
Thứ hai, cần gắn không gian Điện Kính Thiên với giáo dục lịch sử và giáo dục công dân. Hoàng thành Thăng Long là một trong rất ít nơi có khả năng kể liên tục câu chuyện về nhà nước, kinh đô và chủ quyền của dân tộc qua nhiều thế kỷ. Những chương trình dành cho học sinh, sinh viên có thể được thiết kế theo hướng trải nghiệm, nhập vai, thực hành nghi lễ, đọc bản đồ khảo cổ, khám phá vật liệu kiến trúc, sử dụng mô hình số và thực tế mở rộng. Khi lịch sử được chạm tới bằng trải nghiệm, những khái niệm tưởng như xa xôi sẽ trở nên gần gũi và có sức lay động.
Thứ ba, phải chuyển di sản thành nguồn lực sáng tạo nhưng không thương mại hóa thô sơ. Từ Điện Kính Thiên có thể hình thành những sản phẩm thiết kế, xuất bản, phim tài liệu, hoạt hình, trò chơi số, trải nghiệm thực tế ảo, nghệ thuật trình diễn, quà tặng văn hóa và các tuyến du lịch chuyên đề. Điều quan trọng là mọi sản phẩm phải dựa trên tri thức chuẩn xác và có cơ chế kiểm soát cách sử dụng biểu tượng di sản. Giá trị kinh tế cần được tạo ra từ chiều sâu văn hóa, chứ không phải bằng việc giản lược di sản thành phông nền tiêu dùng.
Thứ tư, Điện Kính Thiên có thể trở thành một điểm nhấn của ngoại giao văn hóa. Một không gian chính điện được phục hồi có cơ sở khoa học, được vận hành bằng chuẩn mực quốc tế và kết nối với các hoạt động văn hóa đối ngoại sẽ góp phần làm rõ hơn hình ảnh Việt Nam như một quốc gia có chiều sâu văn hiến, có năng lực bảo vệ di sản và có khả năng biến văn hóa thành sức mạnh mềm.
Về lâu dài, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được sự cân bằng giữa ba mục tiêu: bảo vệ di sản gốc, mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng và tạo ra giá trị mới cho phát triển.
Dự án Điện Kính Thiên nên được nhìn như điểm khởi đầu cho một cách tiếp cận mới đối với di sản: bảo tồn để phát triển, nhưng phát triển trên nền tảng của khoa học, bản sắc và trách nhiệm liên thế hệ. Khi hoàn thành, điều đáng mong đợi không chỉ là chúng ta có lại hình hài của một chính điện xưa mà là một phần ký ức quốc gia được đánh thức, được giải thích bằng tri thức của hôm nay và được trao lại cho tương lai bằng một hình thức xứng đáng.
Từ góc nhìn ấy, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự lễ khởi công mang một ý nghĩa biểu tượng rõ ràng: di sản không nằm ngoài tiến trình phát triển, mà phải trở thành một cấu phần của chính tiến trình đó. Điện Kính Thiên, nếu được phục hồi đúng với tinh thần khoa học, thận trọng và sáng tạo, có thể trở thành một minh chứng sinh động rằng một Thủ đô hiện đại không cần lựa chọn giữa quá khứ và tương lai. Hà Nội có thể đi nhanh hơn chính nhờ biết mình đã đi qua một hành trình dài đến đâu; và một quốc gia có thể tự tin hơn khi ký ức của mình được gìn giữ, làm sáng rõ và tiếp tục sống trong tâm thức của các thế hệ hôm nay và mai sau.