Hoàn thiện hành lang pháp lý cho hiến, ghép mô, tạng
Thảo luận về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), các ĐBQH đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng bảo đảm cao nhất tính tự nguyện, an toàn của người hiến; minh bạch trong điều phối nguồn mô, bộ phận cơ thể người, đồng thời tạo hành lang pháp lý phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ.
Chiều 29/9, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến, các đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách đã thảo luận về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Bảo vệ quyền tự quyết của người hiến
ĐBQH Trần Thị Hoa Ry (Cà Mau) đề nghị quy định chặt chẽ việc người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình. Theo đại biểu, người chưa thành niên thuộc nhóm được pháp luật bảo vệ đặc biệt, trong khi quyết định hiến tặng có thể chịu tác động từ tâm lý, tình cảm gia đình.
Do đó, ngoài sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, cần xác định rõ ý chí độc lập của người hiến; bảo đảm người chưa thành niên được cung cấp đầy đủ thông tin, tư vấn phù hợp, tự nguyện đồng ý và có quyền thay đổi quyết định trước khi hiến. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát độc lập để phòng ngừa nguy cơ ép buộc, xung đột lợi ích.
ĐBQH Trương Hồ Hải (An Giang) cũng đề nghị cân nhắc quy định về độ tuổi hiến mô tái sinh, trong đó nghiên cứu thu hẹp phạm vi đối tượng nhận hiến đối với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, trước hết là anh, chị, em ruột trong những trường hợp đặc biệt. Đại biểu đồng thời đề nghị nghiên cứu cơ chế đặc biệt đối với trẻ dưới 15 tuổi trong trường hợp cần thiết, với điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt, đánh giá độc lập về y khoa, tâm lý và đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu.
Liên quan việc hiến xác sau khi chết, đại biểu Trần Thị Hoa Ry cho rằng, không nên coi việc không xác định được nơi cư trú cuối cùng của người chết là căn cứ suy đoán ý chí hiến xác. Nếu không chứng minh được ý chí tự nguyện của người đã chết cần thận trọng khi xác định đây là căn cứ để lấy xác.
Minh bạch trong điều phối, phân bổ
Cùng với bảo vệ quyền của người hiến, các đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế điều phối nguồn mô, bộ phận cơ thể người theo hướng thống nhất, công khai và có trách nhiệm giải trình. Đại biểu Trần Thị Hoa Ry đề nghị bổ sung cơ chế kiểm tra, giám sát toàn bộ quá trình điều phối, lấy, ghép; bảo đảm các quyết định điều phối có căn cứ, tiêu chí rõ ràng, có khả năng truy xuất. Đây là cơ sở để việc phân bổ nguồn mô, bộ phận cơ thể người được thực hiện khách quan, minh bạch.
Đại biểu Trương Hồ Hải cho rằng, các tiêu chí ưu tiên hiện còn nhiều, có thể gây chồng chéo, trong khi yêu cầu cấp mã điều phối trước khi ghép có nguy cơ kéo dài thời gian xử lý. Đại biểu kiến nghị phân định rõ vai trò của Trung tâm Điều phối quốc gia, tập trung vào quản lý dữ liệu, giám sát và điều phối liên vùng; đồng thời trao quyền chủ động hơn cho các trung tâm ghép trong trường hợp có người hiến và người nhận tương thích, nhất là tình huống cấp cứu tại chỗ đi đôi với yêu cầu cập nhật dữ liệu và báo cáo đầy đủ.
ĐBQH Lý Anh Thư (An Giang) tán thành tổ chức điều phối thống nhất trên phạm vi toàn quốc, song đề nghị tiêu chí phân bổ phải minh bạch. Khi có nhiều người cùng chờ một bộ phận cơ thể thì cần ưu tiên các yếu tố chuyên môn như: mức độ khẩn cấp, sự tương thích và hiệu quả điều trị; các tiêu chí khác chỉ nên xem xét khi các trường hợp tương đương về chuyên môn.
Đại biểu cũng đề nghị xác định rõ trách nhiệm theo dõi sức khỏe lâu dài, chăm sóc và hỗ trợ người hiến sống; đồng thời có chính sách phù hợp đối với gia đình người hiến sau khi chết, bảo đảm sự tri ân, hỗ trợ nhưng không làm thay đổi bản chất nhân đạo của hoạt động hiến tặng.
ĐBQH Trần Mạnh Huy (TP. Đà Nẵng) cho rằng, dự thảo Luật không chỉ hoàn thiện pháp luật về hiến, ghép mà còn đặt nền móng pháp lý cho lĩnh vực khoa học đang phát triển nhanh. Vì vậy, tư duy quản lý cần chuyển từ quản lý theo từng loại mô, tế bào sang quản lý dựa trên công nghệ và mức độ rủi ro. Đại biểu kiến nghị bổ sung nguyên tắc phân loại, quản lý dựa trên mức độ can thiệp công nghệ, mục đích sử dụng và mức độ rủi ro; đồng thời thiết kế cơ chế cập nhật tiêu chuẩn kỹ thuật linh hoạt theo tiến bộ khoa học.
Đại biểu nhấn mạnh cần làm rõ ranh giới giữa nguyên tắc không thương mại hóa mô, bộ phận cơ thể người với việc nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ. Mô, tạng và quyết định hiến xác của con người không phải hàng hóa nhưng những giá trị khoa học, công nghệ được tạo ra hợp pháp từ quá trình xử lý, bảo quản, nuôi cấy và phát triển sản phẩm cần được pháp luật thừa nhận, quản lý phù hợp.