Thay đổi cách nhìn về chất lượng và hiệu quả của công tác lập pháp
Từ thông điệp của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tại Hội nghị ĐBQH hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, các ĐBQH cho rằng, chất lượng lập pháp cần được nhìn từ hiệu quả thực tế. Một đạo luật tốt có thể chưa tạo ra thay đổi ngay khi có hiệu lực, nhưng phải từng bước giúp quyền lợi người dân được bảo vệ tốt hơn, doanh nghiệp thêm niềm tin đầu tư và bộ máy giải quyết công việc nhanh hơn, rõ trách nhiệm hơn.
Tiến độ và chất lượng phải được bảo đảm cùng nhau
Phát biểu khai mạc Hội nghị ĐBQH hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh: “Quốc hội không làm luật để hoàn thành Chương trình lập pháp, mà làm luật để giải quyết những vấn đề đặt ra từ thực tiễn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và mở đường cho phát triển”.
Bày tỏ rất tâm đắc với quan điểm này, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, yêu cầu này đặt ra câu hỏi căn bản trước mỗi dự án luật: luật này được làm ra để giải quyết vấn đề gì và cuộc sống sẽ thay đổi ra sao khi luật có hiệu lực? Chương trình lập pháp là công cụ để Quốc hội chủ động sắp xếp công việc, nhưng không thể là lý do để thông qua một chính sách khi những vấn đề cốt lõi còn chưa được làm rõ.
Theo Phó trưởng Đoàn Nguyễn Thị Việt Nga, thực tiễn vận động rất nhanh, nhiều vấn đề mới đòi hỏi phản ứng chính sách kịp thời, Quốc hội cần đáp ứng yêu cầu ấy. Tuy nhiên, kịp thời không có nghĩa là giản lược việc khảo sát, tham vấn hoặc đánh giá tác động. Một chính sách chưa tính hết điều kiện thực hiện có thể giải quyết khó khăn trước mắt nhưng lại phát sinh vướng mắc mới, khiến người dân và doanh nghiệp phải chờ sửa đổi. Tiến độ và chất lượng phải được bảo đảm cùng nhau bằng sự chuẩn bị kỹ hơn, phối hợp sớm hơn giữa cơ quan soạn thảo, cơ quan thẩm tra và các đối tượng chịu tác động.
“Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân” cũng cần được thể hiện bằng những quy định có thể thực hiện được. Từ thực tiễn hoạt động địa phương, Phó trưởng đoàn Nguyễn Thị Việt Nga nhận thấy, nhiều nguồn lực có thể được khơi thông nếu ranh giới thẩm quyền được xác định rõ, quy trình phối hợp thông suốt và người thực thi có cơ sở pháp lý để chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Ngược lại, một quy định còn nhiều cách hiểu có thể khiến hồ sơ phải đi qua nhiều tầng nấc, cơ quan e ngại quyết định và cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Vì vậy, tháo gỡ điểm nghẽn phải đi liền với quy định rõ việc, rõ quyền, rõ trách nhiệm và cơ chế kiểm soát quyền lực.
Phát huy tốt hơn nữa vai trò cầu nối giữa nghị trường và đời sống
“Yêu cầu của Chủ tịch Quốc hội đặt ra bài toán phải thay đổi cách nhìn về chất lượng và hiệu quả của công tác lập pháp”. Nhấn mạnh điều này, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP. Bắc Ninh Trần Thị Vân nêu rõ, số lượng luật được thông qua, tiến độ hoàn thành chương trình hay số lượng điều khoản được sửa đổi không phải là thước đo duy nhất.
Thước đo cuối cùng phải là những chuyển biến mà pháp luật tạo ra trong đời sống: bộ máy có vận hành hiệu quả hơn không; người dân, doanh nghiệp có thuận lợi hơn không; nguồn lực xã hội có được giải phóng không; năng lực quản trị quốc gia có được nâng lên không. Đây cũng là cách tiếp cận để bảo đảm mỗi quyết định lập pháp thực sự xuất phát từ yêu cầu của cuộc sống và hướng tới lợi ích của Nhân dân.
Muốn vậy, theo Phó trưởng đoàn Trần Thị Vân, công tác lập pháp phải bắt đầu từ chất lượng chính sách, chứ không bắt đầu từ số lượng điều khoản. Mỗi dự án luật cần trả lời rõ những câu hỏi căn bản: thực tiễn đang đặt ra vấn đề gì; vì sao cần sửa đổi, bổ sung pháp luật; chính sách mới tạo ra giá trị gì; tác động đến những chủ thể nào; chi phí tuân thủ ra sao; nguồn lực thực hiện ở đâu và ai chịu trách nhiệm đến cùng. Chỉ khi chính sách được nghiên cứu thấu đáo, đánh giá đầy đủ và lựa chọn đúng, việc thể chế hóa thành quy định pháp luật mới có cơ sở vững chắc.
Trong tiến trình đó, ĐBQH hoạt động chuyên trách cần phát huy đầy đủ hơn vai trò “bộ lọc chất lượng” của chính sách và pháp luật. Mỗi ý kiến không chỉ dừng ở câu chữ, kỹ thuật lập pháp, mà phải dựa trên nghiên cứu hồ sơ, đối chiếu thực tiễn, đánh giá tác động và đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật; thẳng thắn chỉ ra những vấn đề chưa đủ cơ sở, chưa bảo đảm điều kiện thực hiện để tiếp tục hoàn thiện.
ĐBQH hoạt động chuyên trách cần phát huy tốt hơn nữa vai trò cầu nối giữa nghị trường và đời sống. "Những phản ánh từ cử tri, người dân, doanh nghiệp, địa phương và thực tiễn tổ chức thi hành pháp luật phải được chuyển hóa thành những vấn đề chính sách cụ thể để Quốc hội xem xét, bảo đảm yêu cầu xuyên suốt của nhiệm kỳ Quốc hội Khóa XVI là xây dựng một nền lập pháp chủ động, chuyên nghiệp, kỷ luật và thực chất", Phó trưởng đoàn Trần Thị Vân nêu rõ.
Nhấn mạnh khi thiết kế chính sách mỗi phương án phải được xem xét từ vị trí của người sẽ thực hiện và đối tượng chịu sự tác động, Phó trưởng đoàn Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, một quy định phân cấp cần trả lời địa phương có đủ thẩm quyền, nhân lực và kinh phí để làm hay không. Một thủ tục mới phải được tính xem người dân, doanh nghiệp cần nộp những gì, chờ bao lâu, có phải cung cấp lại thông tin Nhà nước đã có hay không. Nếu quy định trao thêm quyền cho cơ quan quản lý mà không làm rõ trách nhiệm giải trình, cơ chế kiểm soát và bảo vệ quyền của người dân, thì hiệu quả quản trị cũng khó được nâng lên.
Sau cùng, các đại biểu cho rằng, tinh thần mà Chủ tịch Quốc hội đặt ra cần tiếp tục được thể hiện trong hoạt động giám sát. Khi luật đã được ban hành, phải theo dõi những chỉ dấu cụ thể: thời gian giải quyết công việc có giảm không, người dân có dễ thực hiện quyền hơn không, doanh nghiệp có bớt chi phí không, các cơ quan có còn đùn đẩy trách nhiệm không. Những phản hồi ấy vừa giúp khắc phục bất cập kịp thời, vừa là dữ liệu thực tiễn cho các quyết định lập pháp tiếp theo.
“Một đạo luật tốt có thể không tạo ra thay đổi dễ nhìn thấy ngay trong ngày đầu có hiệu lực. Nhưng theo thời gian, người dân sẽ cảm nhận được qua việc quyền lợi của mình được bảo vệ tốt hơn, doanh nghiệp có thêm niềm tin để đầu tư và bộ máy giải quyết công việc nhanh, rõ trách nhiệm hơn. Đó chính là đích đến mà công tác lập pháp cần kiên trì hướng tới”, Phó trưởng đoàn Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.