Lễ giỗ Tổ mẫu Chi cụ Đồng Thần: Giữ mạch nguồn gia phong, nối dài đạo lý “uống nước nhớ nguồn”

Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay được trang trọng phụng thờ tại Nhà thờ Chi cụ Đồng Thần, như một biểu tượng của đạo lý uống nước nhớ nguồn và nền móng gia phong.

Sau 283 năm, ngày húy của Tổ mẫu tiếp tục là dịp để con cháu và cộng đồng cùng hội tụ, dâng hương tưởng niệm Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay, nhắc nhớ công đức của bà đối với gia tộc và vùng đất Trung Hoàng.

Đặc biệt, Ngày giỗ Tổ không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ, tri ân công đức tiền nhân, mà còn là dịp hội tụ những người cùng chung cội nguồn, cùng nhắc nhớ về truyền thống gia tộc và vun đắp tình thân. Từ sự trở về ấy, những giá trị tốt đẹp được trao truyền, để mạch nguồn gia phong tiếp tục được gìn giữ qua các thế hệ.

Nhớ về truyền thống gia tộc và vun đắp tình thân

Phát biểu tại buổi Lễ, ông Lưu Công Mạnh - Bí thư Chi bộ Thôn Kim Trung (xã Phú Nghĩa, Hà Nội) cho biết, sự kiện vào năm 1740, cách đây 286 năm, Quản thị Hầu Nguyễn Quý Thường đứng đầu ban võ hộ vệ anh trai Công vị Nguyễn Quý Kính ổn định lại triều chính theo lệnh của Vũ Thái Phi. Lập Minh đô vương Trịnh Doanh lên ngôi chúa, trả lại chính ngôi cho vua Lê Hiền Tông.

Triều đình nghị công ban đất tại xã Địa Hoàng cho quan Quản thị Hầu làm ân lộc. Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay - Á thất của quan Bồi tụng (Phó Tể tướng) Nguyễn Quý Ân, con dâu của quan Tham tụng (Tể tướng) Nguyễn Quý Đức đã theo con đẻ là Tướng quân Nguyễn Quý Thường về xã Địa Hoàng (nay là làng Trung Hoàng nhận đất phong).

Đến nơi thấy cảnh làng xóm xác xơ tiêu điều, nhân dân ly tán Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay thấy rất xót xa, đau lòng. Cụ đã tìm hiểu và được biết dân bản địa ở đây có sái với nhà chúa, nên bị triều đình trách tội tàn sát dân làng, nên số thì bị giết, số phải thay tên, đổi họ, dời đi nơi khác nên ở quê chỉ còn lại rất ít gia đình với người già và trẻ nhỏ.

Rõ sự tình, thương những người dân vô tội phải chịu vạ lây, Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay đã cùng với con đẻ Nguyễn Quý Thường cậy nhờ người con của bà vợ cả là Nguyễn Quý Kính đang làm quan lớn trong triều dâng sớ xin xá tội cho dân. Được triều đình chấp thuận xá tội cho dân, cụ đã dựng cờ chiêu dân lập ấp, gọi dân làng đang ly tán trở về quê cũ và những người dân nơi khác về định cư, dựng lại làng Địa Hoàng.

Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay đã ban ruộng đất, cấp tiền cho dân và bảo hộ cho dân làng. Những năm cuối đời, cụ còn để lại phần ruộng hậu để mai ngày mất đi dân có nguồn thu để không phải đóng góp chi phí cho việc thờ cúng. Tiếng thơm đồn xa dân về ngày càng nhiều, xóm lắng dần trở lại đông vui sầm uất.

Ngày tháng thoi đưa, Tổ mẫu về với cõi tiên. Tướng quân Nguyễn Quý Thường cùng dân làng chôn cất cụ ở khu gò đẹp giữa đồng của làng. Sau đó, cụ Thường cũng phải về Thiên Mỗ, mất ở quê, con cháu Nguyễn Quý cũng không còn ai ở lại Địa Hoàng.

Theo ông Lưu Công Mạnh, để cảm công ơn tái tạo to lớn của hai mẹ con dân làng đã lập cung miếu để thờ Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay và tướng quân Nguyễn Quý Thường làm phúc thần của làng và trông nom phần mộ của cụ. Trong dòng họ Nguyễn Quý có các cụ Đức, cụ Ân, cụ Kính được triều đình truy phong là Đại vương, cụ Hay là vợ thứ của cụ Ân nên đối với dòng họ và dân làng Thiên Mỗ (nay là Đại Mỗ), thì cụ là phu nhân Đại vương, nhưng ở Địa Hoàng dân làng đã đặc biệt suy tôn cụ Tổ mẫu là Đức Đại vương và cụ chi là Đại vương trong lòng dân Địa Hoàng - Trung Hoàng ngày nay.

Đến nay, tuy đã gần 300 năm nhưng truyền thống và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân làng đối với Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay ngày càng được giữ gìn và bồi đắp. Mộ và đền thờ cụ được tôn tạo khang trang. Trong nhà thờ có bức hoành phi: “Từ vân phả ấm”, có nhiều câu đối vinh danh công đức của Cụ Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay và lòng biết ơn của dân làng đối với cụ.

“Tiếp nối truyền thống ấy, lãnh đạo và nhân dân làng Trung Hoàng, thôn Kim Trung xin hứa sẽ cùng với dòng họ Nguyễn Quý nói chung và chi cụ Đông Thần nói riêng luôn đoàn kết với tình cảm như anh em một nhà, một lòng phụng thờ Đức Tổ mẫu - Đức Đại vương và tướng quân Nguyễn Quý Thường, xây dựng quê hương Đại Mỗ và Trung Hoàng ngày càng giàu đẹp, văn minh, hạnh phúc.

Bằng nén hương trầm, kính mong Đức Tổ mẫu - Đức Đại vương và chư vị liệt tổ liệt tông chi Đồng Thần chứng dám, phù hộ độ trì cho hai quê Đại Mỗ, Trung Hoàng ngày càng phát triển, hưng thịnh”, Bí thư Chi bộ Thôn Kim Trung Lưu Công Mạnh nói.

Tôn kính tiên tổ, rạng danh dòng họ

Tại buổi Lễ, ông Nguyễn Quý Sản - Hậu duệ đời thứ 14 dòng họ Nguyễn Quý làng Đại Mỗ nhấn mạnh ý nghĩa của việc tưởng nhớ tổ tiên đối với mỗi thế hệ con cháu.

Theo ông Nguyễn Quý Sản, trong đời sống của mỗi dòng họ, việc nhớ về nguồn cội không chỉ thể hiện qua nghi lễ thờ phụng mà còn được tiếp nối bằng việc gìn giữ gia phong, đoàn kết và sống có trách nhiệm với cộng đồng. Những giá trị ấy được vun đắp từ công lao của các thế hệ đi trước và truyền lại cho con cháu hôm nay.

Ông Nguyễn Quý Sản khẳng định mỗi người, mỗi dòng họ đều có tổ có tông, giống như cây có gốc, nước có nguồn. Việc con cháu trở về nhà thờ trong ngày húy nhật là dịp để tưởng nhớ các bậc tiền nhân, đồng thời nhắc nhở thế hệ hôm nay về trách nhiệm gìn giữ những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Ông Sản cũng nhắc đến hình ảnh người Tổ mẫu với những đóng góp cho gia đình và dòng họ. Theo đó, Tổ mẫu không chỉ chăm lo gia đình, dưỡng dục con cái, giữ gìn gia phong mà còn góp phần mở mang cơ nghiệp, để lại dấu ấn trong truyền thống của dòng họ Nguyễn Quý.

Đối với cộng đồng, công lao của Tổ mẫu được nhấn mạnh qua việc chiêu dân, khai khẩn đất hoang, lập ấp, dựng làng, khai ruộng mở đồng, tạo điều kiện để người dân có kế sinh nhai và nơi an cư. Những đóng góp đó khiến người dân trong vùng ghi nhớ, tôn kính tôn thờ là Đức Đại Vương.

“Dẫu trải bao đời, vẫn nhớ công tiên tổ. Dẫu thời thế đổi thay, chẳng quên ân đức tiền nhân”, ông Nguyễn Quý Sản bày tỏ mong muốn con cháu tiếp tục gìn giữ hương khói, gia phong và truyền thống của dòng họ.

Từ câu chuyện về Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay, các đại biểu tại buổi lễ cho rằng truyền thống “uống nước nhớ nguồn” không chỉ nằm ở việc tưởng niệm người đã khuất mà còn được thể hiện bằng sự gắn kết giữa các thế hệ, giữa dòng họ với quê hương và cộng đồng.

Không có bảng vàng nào ghi tên người mẹ đã chắt chiu nuôi dưỡng con. Cũng không có chức tước nào có thể đo đếm hết sự hy sinh của người phụ nữ thay người đã khuất chăm lo cho con trẻ. Nhưng với một gia tộc, bà là biểu tượng cho đức hạnh, sự tảo tần và nền móng gia phong giúp dòng họ Nguyễn Quý ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử khoa bảng và triều chính.

Từ Trung Hoàng trở về Đại Mỗ, ký ức về gia tộc Nguyễn Quý vì thế không chỉ được lưu giữ trong gia phả, từ đường hay những không gian thờ tự, mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa cộng đồng, nối liền quá khứ với hiện tại và tương lai. Và để “danh hương Thiên Mỗ” không chỉ được nhắc nhớ bởi những người đã làm nên lịch sử, mà còn được tiếp nối bởi những thế hệ đang sống, đang học tập, dựng xây quê hương và viết tiếp câu chuyện của chính mình.

Một tư liệu đáng chú ý liên quan đến Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay là bản dịch sắc phong được ban vào năm Cảnh Hưng 13 (1752), hiện được giới thiệu trong tư liệu của dòng họ.

Theo bản dịch do ông Cao Việt Anh, hiệu đính Mai Xuân Hải, Viện Nghiên cứu Hán Nôm thực hiện năm 2001, sắc phong ghi nhận Nguyễn Thị Hay là người thiếp của Tiền Hữu Ty Giảng Bồi Tụng, Thượng thư bộ Công, Thiếu bảo, Diễn Quận Công. Văn bản nêu việc gia phong cho bà và khẳng định bà “xứng đáng được phong là Chánh Phu Nhân”. Sắc được ban ngày 24 tháng 7 năm Cảnh Hưng 13, tức năm 1752.

Tư liệu này là một trong những căn cứ được hậu duệ dòng họ Nguyễn Quý lưu giữ, góp thêm dấu mốc về vị thế của Nguyễn Thị Hay trong gia đình và dòng họ ở thế kỷ XVIII.

Một số hình ảnh tại buổi Lễ :

Tin, ảnh: Xuân Quý