Đạo đức nghề nghiệp - yếu tố cốt lõi của nhiếp ảnh trong kỷ nguyên số

Áp lực minh bạch trước "cơn lốc" công nghệ

Sự phát triển vượt bậc của các phần mềm xử lý hình ảnh và công nghệ AI tạo sinh (Generative AI) đang làm mờ ranh giới giữa một bức ảnh chụp thực tế với một tác phẩm đồ họa số. Công chúng giờ đây đứng trước nghi vấn: đâu là khoảnh khắc chân thực được ghi nhận qua ống kính, và đâu là sản phẩm của thuật toán.

Theo NSNA Chu Chí Thành, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, "trong nhiếp ảnh, đặc biệt là nhiếp ảnh báo chí và tư liệu, tính trung thực là tiêu chí sống còn. Việc gọt đẽo, chỉnh sửa quá đà hay sử dụng AI để cấy ghép chi tiết rồi mập mờ đánh lừa công chúng là hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp nghiêm trọng. Sự minh bạch không làm giảm đi giá trị sáng tạo, mà ngược lại, đó là lời khẳng định cho uy tín và bản lĩnh của người cầm máy".

Đồng quan điểm, Phó Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh nghệ thuật Hà Nội Nguyễn Xuân Chính cho rằng, trong kỷ nguyên số, áp lực minh bạch quy trình sáng tác là đòi hỏi bắt buộc.

"Việc chủ động khai báo tác phẩm có sự can thiệp của công nghệ hay AI không chỉ giúp bảo vệ các tác phẩm chụp thực tế chân chính, mà còn giúp các hội đồng nghệ thuật, nhà phê bình đánh giá đúng bản chất và giá trị lao động của tác giả", ông nói.

Bên cạnh yếu tố trung thực về kỹ thuật, ranh giới giữa sáng tác tự do và việc tôn trọng quyền riêng tư cũng đang là bài toán đặt ra. Trong đó, nhiếp ảnh đường phố (Street Photography) hay nhiếp ảnh tư liệu đời sống thường nhật dễ sa vào việc xâm phạm đời tư hoặc giật gân hóa hình ảnh của các cộng đồng yếu thế nếu thiếu đi sự thấu hiểu văn hóa.

Theo các nhà phê bình nhiếp ảnh, một tác phẩm nghệ thuật chân chính phải xuất phát từ sự đồng cảm và tôn trọng con người, thay vì cái nhìn phiến diện hay thương mại hóa nỗi đau của chủ thể.

Không chạy theo hình ảnh gây sốc

Nhiếp ảnh sở hữu "ngôn ngữ không lời", mang sức mạnh lay động hàng triệu trái tim. Trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, vai trò của người cầm máy không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận cái đẹp đơn thuần, mà phải nâng lên thành trách nhiệm xã hội và tinh thần phụng sự cộng đồng.

NSNA Trần Nhân Quyền chia sẻ: "Nhiếp ảnh Việt Nam luôn gắn liền với lịch sử dân tộc và hơi thở đời sống. Trong giai đoạn hiện nay, trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ thể hiện ở việc dấn thân vào các chủ đề lớn của đất nước và thời đại: từ bảo vệ chủ quyền biển đảo, phản ánh cuộc chiến chống thiên tai, biến đổi khí hậu, đến việc lan tỏa tinh thần hòa giải, nhân văn và khát vọng vươn mình của dân tộc".

Từ góc nhìn đó, trách nhiệm xã hội của nghệ sĩ nhiếp ảnh không chỉ nằm ở việc ghi lại những sự kiện lớn, mà còn ở khả năng nhìn thấy và lưu giữ những chuyển động âm thầm của đời sống. Một bức ảnh chân thực có thể trở thành chứng tích của thời gian, giúp những câu chuyện của cộng đồng, những số phận con người và những thay đổi của xã hội được nhìn nhận đầy đủ hơn. Với nghệ sĩ, vì thế, mỗi lần bấm máy cũng là một cách lựa chọn góc nhìn, thái độ và trách nhiệm trước hiện thực.

NSNA Trần Nhân Quyền cho biết thêm, trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh, sức lan tỏa của một tác phẩm nhiếp ảnh ngày càng lớn. Điều đó mở ra cơ hội để những hình ảnh có giá trị xã hội tiếp cận rộng rãi công chúng, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tính trung thực, nhân văn và trách nhiệm của người sáng tác. Nhiếp ảnh không nên chạy theo những hình ảnh gây sốc, những khoảnh khắc dễ tạo tương tác mà bỏ qua chiều sâu của câu chuyện phía sau khuôn hình.

Đặc biệt, trước những vấn đề lớn như thiên tai, biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường, gìn giữ di sản hay đời sống của các cộng đồng yếu thế, nghệ sĩ cần có sự quan sát và dấn thân. Những tác phẩm giàu giá trị không chỉ giúp công chúng nhìn thấy thực tế mà còn có thể khơi dậy sự đồng cảm, ý thức cộng đồng và tinh thần trách nhiệm với đất nước.

Nhiếp ảnh trong kỷ nguyên số không chỉ đòi hỏi sự nhạy bén về công nghệ hay kỹ thuật bắt khoảnh khắc, mà quan trọng hơn hết là đạo đức và trách nhiệm người cầm máy. Việc giữ vững tính trung thực, tôn trọng con người và hướng ống kính vào các giá trị nhân văn chính là mỏ neo vững chắc để nhiếp ảnh Việt Nam khẳng định vị thế và phát triển bền vững.

Hương Sen