Đưa Luật Phát triển đô thị vào cuộc sống: Hiện thực hóa tư duy mới về tái thiết đô thị
Từ 1/10 tới, Luật Phát triển đô thị có hiệu lực, mở ra yêu cầu mới trong cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị song hành với phát triển đô thị mới. Theo PGS.TS. LƯU ĐỨC HẢI, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng, để luật đi vào cuộc sống cần cụ thể hóa đồng bộ từ quy hoạch, tổ chức không gian, phát triển TOD đến phát huy vai trò của cộng đồng.
Tạo bước ngoặt trong tư duy quản lý
- Luật Phát triển đô thị đặt công tác cải tạo, tái thiết đô thị song hành cùng phát triển đô thị mới, gắn liền với bảo vệ không gian xanh, di sản và hài hòa lợi ích các bên. Sự điều chỉnh này phản ánh bước chuyển dịch thế nào trong tư duy quản lý đô thị hiện nay, thưa ông?
- Việc Luật Phát triển đô thị đồng thời đặt công tác cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị song hành cùng phát triển đô thị mới, kết hợp với các yêu cầu về đồng bộ hạ tầng, bảo vệ không gian xanh, mặt nước, di sản và hài hòa lợi ích các bên cho thấy sự chuyển dịch rõ nét trong tư duy quản lý và phát triển đô thị nước ta. Sự thay đổi đó thể hiện qua 4 khía cạnh.
Cộng đồng, chuyên gia cùng nhận diện bản sắc đô thị
"Bản sắc đô thị không chỉ nằm ở các công trình mà còn được lưu giữ trong ký ức, sinh kế và đời sống của cộng đồng. Vì vậy, Luật Phát triển đô thị khuyến khích người dân đề xuất, tham gia các dự án cải tạo, chỉnh trang đô thị.
Tham vấn cộng đồng, cùng ý kiến của các chuyên gia kiến trúc, văn hóa giúp nhận diện những giá trị cần gìn giữ, từ đó hài hòa giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc. Việc Hà Nội lấy ý kiến rộng rãi về ý tưởng quy hoạch phân khu khu vực hồ Hoàn Kiếm là một ví dụ cho cách tiếp cận này".
PGS.TS Lưu Đức Hải
Một là, chuyển từ tư duy "mở rộng không gian vật lý" sang tư duy "nâng cao chất lượng sống và phát triển chiều sâu". Trước đây, phát triển đô thị thường thiên về xây dựng mới, mở rộng diện tích ra vùng ven, dẫn đến áp lực hạ tầng và lãng phí không gian. Luật đặt việc cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị ngang hàng với phát triển đô thị mới. Đô thị hiện đại không chỉ nằm ở phát triển khu đô thị mới mà còn phải giải quyết các vấn đề tồn đọng của khu vực đô thị cũ, qua đó nâng cao chất lượng sống của người dân.
Hai là, đặt "tăng trưởng xanh" và "bảo tồn văn hóa" làm nền tảng của phát triển bền vững. Luật yêu cầu đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội gắn với bảo vệ không gian xanh, mặt nước và di sản văn hóa, lịch sử. Đặc biệt, quy định này cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó văn hóa được định hình là "hệ điều tiết" và nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh, bền vững. Không gian xanh, mặt nước và di sản vì thế không còn là phần "phụ", mà trở thành tài sản quan trọng quyết định sức sống, bản sắc và khả năng thích ứng của đô thị.
Ba là, thay đổi phương thức quản trị đô thị, lấy người dân làm trung tâm và bảo đảm hài hòa lợi ích. Một trong những điểm thay đổi nổi bật là xác định rõ mối quan hệ lợi ích giữa ba chủ thể: người dân - Nhà nước - doanh nghiệp. Thay vì tư duy hành chính mệnh lệnh một chiều trong các dự án chỉnh trang, tái thiết, Luật nhấn mạnh nguyên tắc hài hòa lợi ích, ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ, bảo đảm quyền lợi hợp pháp và sinh kế của người dân.
Bốn là, trao quyền mạnh mẽ hơn cho chính quyền địa phương. Luật tăng tính chủ động cho chính quyền các cấp trong tổ chức phát triển đô thị, tạo hành lang pháp lý để địa phương chủ động huy động nguồn lực và lựa chọn giải pháp phù hợp với đặc thù thực tiễn. Tư duy này cũng khắc phục tình trạng phải điều chỉnh cơ chế bằng các nghị quyết thí điểm rời rạc, thay vào đó là một hành lang pháp lý thống nhất để địa phương chủ động phát triển.
Tái thiết phải khai thác không gian ngầm, kiểm soát tầng cao
- Trong quá trình tái thiết các đô thị, làm thế nào để nâng chất lượng hạ tầng mà không phá vỡ cấu trúc, cảnh quan và bản sắc vốn có, thưa ông?
- Để nâng cao chất lượng đô thị mà không rơi vào trạng thái "bê tông hóa" hay phá vỡ không gian lịch sử, cần triển khai đồng bộ các giải pháp.
Trước hết, định hình chiến lược thông qua Quy hoạch tổng thể và Quy chế quản lý kiến trúc, cảnh quan gắn với đặc thù không gian đô thị. Luật trao quyền cho chính quyền thành phố thiết lập khung pháp lý về quy hoạch tổng thể và quản lý không gian. Việc cải tạo các khu vực cũ cần dựa trên giá trị cốt lõi của cấu trúc đô thị hiện hữu như mật độ, tầng cao, mặt nước, các trục cảnh quan truyền thống. Quy chế quản lý kiến trúc, cảnh quan và thiết kế đô thị phải đóng vai trò là "bộ lọc", ngăn chặn việc "xây chen" các công trình sai lệch quy mô hoặc phá vỡ tỷ lệ không gian lịch sử.
Cùng với đó, cần khai thác và bảo vệ không gian ngầm, không gian tầm thấp và tầm cao để giải tỏa áp lực hạ tầng. Thay vì tiếp tục nén thêm công trình trên mặt đất, quá trình tái thiết cần tận dụng không gian ngầm cho giao thông, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật; đồng thời kiểm soát không gian tầm cao để dành mặt đất cho công trình công cộng, cây xanh và mặt nước, qua đó không làm thay đổi cấu trúc không gian mặt đất truyền thống.
- Luật đã đưa phát triển đô thị theo định hướng dựa trên giao thông công cộng (TOD) vào khuôn khổ pháp lý cùng với các định hướng phát triển không gian đô thị. Theo ông, mô hình này có thể được vận dụng như thế nào trong quá trình tái thiết đô thị?
- Một hướng tiếp cận cần được chú trọng là áp dụng mô hình TOD kết hợp chỉnh trang vi mô. Tại các khu vực đô thị cũ cần tái thiết, việc áp dụng mô hình TOD (lấy điểm kết nối giao thông công cộng làm tâm điểm phát triển) giúp tái cấu trúc lại mật độ dân cư và dịch vụ một cách khoa học.
Thay vì giải tỏa trắng quy mô lớn gây đứt gãy cấu trúc xã hội và không gian, quá trình cải tạo cần thực hiện theo phương thức chỉnh trang vi mô, từng bước (tái thiết từng ô phố, từng khu vực phụ cận nhà ga), ưu tiên giữ lại các mạng lưới giao thông lịch sử, không gian đi bộ và các công trình di sản đô thị có giá trị.
- Xin cảm ơn ông!