Tổ chức thi hành pháp luật: Đột phá từ cơ chế chịu trách nhiệm

Sáng 21/9, Hội thảo khoa học cấp quốc gia về những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật đã được tổ chức cho thấy sự quan tâm đặc biệt đối với công tác tổ chức thi hành pháp luật.

Thực tế cho thấy, một chính sách không thể được coi là thành công chỉ vì đã hoàn thành đúng quy trình, ban hành đúng thẩm quyền hay triển khai theo kế hoạch. Giá trị của chính sách phải được kiểm chứng bằng khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, cũng như tác động đối với phát triển kinh tế - xã hội. Nếu ngay từ khâu thiết kế, chính sách chưa xác định rõ mục tiêu, chưa tính đủ nguồn lực, điều kiện thực hiện và chi phí tuân thủ, thì khó kỳ vọng khâu thi hành đạt kết quả như mong đợi.

Bởi vậy, quản trị theo “vòng đời văn bản” cần được xác lập như một phương thức vận hành thống nhất. Từ xác định vấn đề, đánh giá tác động, xây dựng và ban hành quy định đến tổ chức thực hiện, đánh giá kết quả, sửa đổi, hoàn thiện... - các khâu đều phải được kết nối trong một chu trình xuyên suốt. Ngay khi xây dựng chính sách, cơ quan soạn thảo phải dự kiến được phương án tổ chức thực hiện và tiêu chí đánh giá hiệu quả thi hành.

Điều này đòi hỏi phải đổi mới cách đánh giá chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật. Yêu cầu “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ nguồn lực, rõ thời gian và rõ kết quả” cần được cụ thể hóa thành cơ chế phân công, phối hợp và đánh giá trách nhiệm trong toàn bộ quy trình xây dựng và tổ chức thực thi pháp luật. Trách nhiệm của người đứng đầu không chỉ được xem xét khi xảy ra sai phạm, mà phải gắn với chất lượng thực thi nhiệm vụ, khả năng tháo gỡ vướng mắc và kết quả trong lĩnh vực, địa bàn được giao phụ trách. Cơ quan chủ trì thực thi phải theo dõi đến cùng những vấn đề phát sinh, chủ động phối hợp xử lý, thay vì đẩy khó khăn sang cơ quan khác hoặc chờ hướng dẫn đối với những việc thuộc thẩm quyền.

Tuy nhiên, quy trách nhiệm sẽ khó đi vào thực chất nếu thiếu công cụ đo lường khách quan. Do đó, như chỉ đạo của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định tại hội thảo, cần khẩn trương xây dựng, chuẩn hóa tiêu chí, phương pháp và công cụ đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật. Các chỉ số phải phản ánh mức độ đạt mục tiêu chính sách, tính thống nhất trong áp dụng pháp luật, thời gian và chi phí tuân thủ, khả năng xử lý phản ánh, kiến nghị và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp. Kết quả đánh giá cần được sử dụng thực chất trong phân bổ nguồn lực, xem xét trách nhiệm và hoàn thiện pháp luật.

Chuyển đổi số và quản trị dữ liệu có thể hỗ trợ nâng cao năng lực thực thi. Số hóa "vòng đời văn bản, kết nối dữ liệu về phản ánh, kiến nghị, kiểm tra, xử lý vi phạm và đánh giá tác động sẽ giúp cơ quan có thẩm quyền phát hiện sớm những quy định bất cập, lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro và những khâu còn bỏ trống trách nhiệm. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ phát huy giá trị khi được cập nhật, phân tích và gắn với trách nhiệm xử lý cụ thể.

Mục tiêu của đổi mới tổ chức thi hành pháp luật không chỉ là bảo đảm pháp luật được chấp hành, mà như Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã nhấn mạnh tại hội thảo, còn phải tạo môi trường để người dân, doanh nghiệp “dễ làm đúng” và “muốn làm đúng”. Khi quy định rõ ràng, thủ tục thuận lợi, cách áp dụng thống nhất và quyền, lợi ích hợp pháp được bảo đảm, tuân thủ pháp luật sẽ trở thành hành vi tự giác của người dân và cộng đồng doanh nghiệp.

Nói cách khác, văn hóa tuân thủ pháp luật chỉ có thể hình thành khi pháp luật được thực thi công bằng, nghiêm minh, nhất quán và có thể dự đoán. Điều này đòi hỏi cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức phải đi đầu trong việc tôn trọng pháp luật, thực hiện đúng thẩm quyền và chịu trách nhiệm trước Nhân dân. Không thể đòi hỏi người dân, doanh nghiệp chấp hành nghiêm pháp luật nếu hoạt động công vụ còn tùy tiện, chậm trễ hoặc thiếu nhất quán. Niềm tin vào pháp luật trước hết được hình thành từ chính cách mà pháp luật được áp dụng trong thực tế.

Khắc phục điểm nghẽn trong tổ chức thi hành pháp luật, vì thế, đòi hỏi chuyển những quan điểm đúng thành cơ chế vận hành có thể kiểm chứng: mỗi quy định phải gắn với điều kiện thực hiện; mỗi nhiệm vụ có chủ thể chịu trách nhiệm; mỗi kết quả được đo lường; mỗi bất cập được phản hồi để hoàn thiện chính sách. Văn hóa tuân thủ pháp luật nên và cần phải bắt đầu từ một nền quản trị thực thi có trách nhiệm, công bằng và hiệu quả.

Quỳnh Chi