Chính sách bảo vệ người khuyết tật trên thế giớiEU mở rộng quyền đi lại, tiếp cận dịch vụ bằng thẻ chung

Từ sáng kiến chung đến khung pháp lý toàn EU

Cơ chế Thẻ Người khuyết tật châu Âu và Thẻ đậu xe châu Âu dành cho người khuyết tật được thiết lập trên cơ sở Chỉ thị (EU) 2024/2841. Song song, Chỉ thị (EU) 2024/2842 mở rộng các quy định này đối với công dân nước thứ ba cư trú hợp pháp tại một quốc gia thành viên EU.

Mục tiêu của EU là giải quyết một khoảng trống tồn tại trong nhiều năm: tình trạng khuyết tật được công nhận tại quốc gia nơi một người sinh sống nhưng giấy tờ hoặc quyền lợi liên quan không phải lúc nào cũng được công nhận khi người đó sang một quốc gia thành viên khác. Điều này có thể khiến người khuyết tật gặp khó khăn khi tiếp cận các dịch vụ, ưu đãi hoặc điều kiện hỗ trợ vốn dành cho người khuyết tật tại nước đến.

Sau quá trình đàm phán giữa các cơ quan đầu não của EU, Nghị viện châu Âu thông qua thỏa thuận cuối cùng ngày 24/4/2024 với 613 phiếu thuận, 7 phiếu chống và 11 phiếu trắng. Hội đồng EU chính thức thông qua hai chỉ thị ngày 14/10/2024. Các văn bản được ký ngày 23/10/2024, đăng trên Công báo Liên minh châu Âu ngày 14/11/2024 và có hiệu lực từ ngày 4/12/2024. Tuy nhiên, việc chỉ thị có hiệu lực không đồng nghĩa thẻ đã được cấp và sử dụng thống nhất ngay trên toàn EU. Các quốc gia thành viên phải chuyển hóa quy định vào pháp luật quốc gia trước ngày 5/6/2027 và bắt đầu áp dụng các biện pháp từ ngày 5/6/2028. Riêng hệ thống Thẻ đậu xe châu Âu mới phải thay thế các thẻ được cấp theo cơ chế cũ chậm nhất vào ngày 5/12/2029.

Bảo đảm quyền được công nhận xuyên biên giới

Điểm cốt lõi của Thẻ Người khuyết tật châu Âu không phải là tạo ra một danh mục trợ cấp giống nhau cho toàn bộ 27 quốc gia thành viên. EU vẫn để mỗi quốc gia quyết định những ưu đãi và dịch vụ dành cho người khuyết tật trong phạm vi lãnh thổ của mình. Thẻ có chức năng quan trọng hơn là giúp người khuyết tật từ một quốc gia thành viên được tiếp cận các điều kiện đặc biệt dành cho người khuyết tật tại quốc gia mà họ đến.

Trong thực tế, các quyền lợi có thể bao gồm miễn hoặc giảm phí, quyền ưu tiên, hỗ trợ tại các địa điểm và dịch vụ, cũng như những điều kiện đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, giải trí, du lịch hoặc giao thông, tùy theo quy định của từng nước. Khi người khuyết tật từ một quốc gia EU đến một quốc gia thành viên khác, thẻ sẽ giúp chứng minh tư cách để được hưởng các điều kiện tương ứng trong phạm vi quy định.

Một điểm đáng chú ý là các quyền lợi có thể được mở rộng cho người đi cùng hoặc người hỗ trợ trong những trường hợp quy định của quốc gia sở tại dành điều kiện ưu đãi cho các đối tượng này. Quy định cũng tính đến trợ lý cá nhân và động vật hỗ trợ của người khuyết tật. Cách tiếp cận này cho thấy EU không chỉ nhìn nhận quyền tiếp cận của người khuyết tật ở cấp độ cá nhân mà còn tính đến những hỗ trợ cần thiết để họ có thể tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội. Thẻ Người khuyết tật châu Âu cũng không thay thế hệ thống xác định và công nhận khuyết tật của từng quốc gia. Mỗi nước vẫn có quyền xác định đối tượng đủ điều kiện và cấp giấy tờ theo hệ thống quốc gia. Cơ chế mới chủ yếu giải quyết vấn đề công nhận quyền khi người khuyết tật vượt qua biên giới.

Bên cạnh Thẻ Người khuyết tật châu Âu, EU thiết lập Thẻ đậu xe châu Âu dành cho người khuyết tật với chức năng riêng về quyền đỗ xe. Thẻ đậu xe mới sẽ thay thế các thẻ được cấp theo Khuyến nghị 98/376/EC. Trong khi phiên bản vật lý của Thẻ đậu xe châu Âu là bắt buộc, các quốc gia có thể bổ sung phiên bản kỹ thuật số. EU cũng đang xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, trong đó có mã QR và các tính năng bảo mật, nhằm hỗ trợ việc xác minh thẻ và hạn chế gian lận.

Hướng tới quyền tự do đi lại và hòa nhập xã hội

Cơ chế mới chủ yếu áp dụng đối với các chuyến lưu trú ngắn hạn tại một quốc gia thành viên khác. Tuy nhiên, một ngoại lệ quan trọng được dành cho người khuyết tật tham gia các chương trình của EU về trao đổi học tập, đào tạo, hoạt động nghề nghiệp, công dân hoặc văn hóa, như Erasmus+ và European Solidarity Corps (Chương trình đoàn kết châu Âu). Trong thời gian tham gia các chương trình này, cơ chế của Thẻ Người khuyết tật châu Âu và Thẻ đậu xe châu Âu tiếp tục được áp dụng ngay cả khi thời gian lưu trú kéo dài hơn ba tháng. Các quốc gia thành viên cũng có thể mở rộng phạm vi quyền lợi cho những trường hợp lưu trú dài hơn nếu muốn.

Một điểm đáng chú ý khác là phạm vi chính sách không chỉ giới hạn ở công dân EU. Theo Chỉ thị (EU) 2024/2842, công dân nước thứ ba cư trú hợp pháp tại một quốc gia thành viên cũng được đưa vào phạm vi của cơ chế mới khi đáp ứng các điều kiện theo quy định. Điều này cho thấy chính sách được xây dựng không đơn thuần dựa trên quốc tịch mà còn gắn với quyền cư trú hợp pháp và khả năng tham gia xã hội.

Về bản chất, Thẻ Người khuyết tật châu Âu không phải là một chính sách trợ cấp mới mà là công cụ để giảm rào cản hành chính trong việc thực hiện quyền của người khuyết tật. Thay vì phải chứng minh lại tình trạng hoặc quyền được hưởng ưu đãi mỗi khi di chuyển sang một quốc gia khác, người khuyết tật có thể sử dụng một cơ chế nhận diện chung để tiếp cận những điều kiện mà nước sở tại dành cho người khuyết tật.

Ngọc Minh