Việt Nam tại Liên Hợp Quốc:Tâm thế từ quốc gia tiếp nhận đến quốc gia kiến tạo
Gần nửa thế kỷ sau ngày gia nhập Liên Hợp Quốc, Việt Nam trở lại diễn đàn đa phương lớn nhất hành tinh với một tâm thế khác. Không chỉ kể câu chuyện về hành trình đi ra khỏi chiến tranh, chiến thắng đói nghèo và vươn lên phát triển, Việt Nam đang mang tới những đề xuất cụ thể về hòa bình, văn hóa và một trật tự số dựa trên luật lệ - những lĩnh vực mà trải nghiệm riêng của đất nước đang dần trở thành đóng góp chung của thế giới.
.jpg)
Ngày 20/9/1977, khi lá cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên tung bay tại trụ sở Liên Hợp Quốc (LHQ), Việt Nam bước vào tổ chức đa phương lớn nhất thế giới với những vết thương chiến tranh còn chưa kịp lành. Đất nước khi ấy đứng trước vô vàn khó khăn: hạ tầng kiệt quệ, nền kinh tế bị bao vây, đời sống người dân thiếu thốn và công cuộc tái thiết cần tới những nguồn lực vượt xa khả năng trong nước.
Gần nửa thế kỷ sau, hình ảnh Việt Nam tại LHQ đã khác. Từ một quốc gia chủ yếu tiếp nhận viện trợ, Việt Nam trở thành một đối tác tham gia ngày càng sâu vào quá trình định hình chương trình nghị sự toàn cầu. Từ một đất nước cần hòa bình để hồi sinh, Việt Nam đã cử quân nhân và sĩ quan tới những vùng đất xa xôi để gìn giữ hòa bình cho các dân tộc khác. Từ một nước đi sau trong cách mạng công nghệ, Việt Nam đã đưa tên Hà Nội vào một điều ước toàn cầu về chống tội phạm mạng. Và từ một nền văn hóa từng phải đấu tranh để bảo vệ căn tính của mình, Việt Nam đã đề xuất thế giới dành trọn một thập kỷ để đặt văn hóa vào trung tâm của phát triển bền vững.
Chuyến công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Mỹ dự và phát biểu tại Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng LHQ bắt đầu từ ngày 21/9, vì thế, không chỉ viết tiếp mối quan hệ nửa thế kỷ giữa Việt Nam và LHQ, mà còn là dịp để Việt Nam trình bày tầm nhìn phát triển mới, vị thế mới trên trường quốc tế.
Biến nguồn lực hỗ trợ thành động lực phát triển
Hành trình Việt Nam tại LHQ là một lát cắt đặc biệt của lịch sử phát triển hiện đại. Trong những năm đầu sau khi gia nhập, các chương trình của LHQ tập trung hỗ trợ Việt Nam tái thiết đất nước, khắc phục hậu quả chiến tranh, bảo đảm lương thực, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và nâng cao năng lực quản lý. Sự hợp tác ấy đồng hành với công cuộc Đổi mới, giúp Việt Nam từng bước hội nhập và kết nối với thế giới.
Nhưng giá trị lớn nhất của gần 50 năm quan hệ không chỉ nằm ở số tiền viện trợ hay số dự án được thực hiện. Quan trọng hơn, Việt Nam đã học cách chuyển những nguồn lực quốc tế thành năng lực tự thân, biến hỗ trợ phát triển thành sức mạnh để tự phát triển. Một đất nước từng thuộc nhóm nghèo nhất thế giới đã trở thành nền kinh tế năng động, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế và đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Sự thay đổi vị thế ấy được phản ánh trong mức độ tham gia của Việt Nam vào các thiết chế trọng yếu của LHQ: hai lần đảm nhiệm vai trò Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an; nhiều nhiệm kỳ tại Hội đồng Kinh tế và Xã hội, Hội đồng Chấp hành UNESCO và Ủy ban Luật pháp quốc tế. Việt Nam cũng vừa bước vào nhiệm kỳ thành viên Hội đồng Nhân quyền 2026-2028 sau khi giành 180 phiếu ủng hộ, cao nhất trong số các ứng cử viên khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đây là lần thứ ba Việt Nam đảm nhiệm vị trí này.
Một lá phiếu tại LHQ không phải tấm giấy chứng nhận cho sự hoàn hảo. Nó là sự trao gửi niềm tin đi cùng trách nhiệm. Với Việt Nam, trách nhiệm ấy càng lớn khi đất nước cam kết thúc đẩy quyền con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển đổi số; bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương; tăng cường bình đẳng giới, quyền y tế, quyền giáo dục và quyền việc làm. Vị thế mới vì thế không chỉ được đo bằng số ghế Việt Nam đảm nhiệm, mà bằng khả năng biến trải nghiệm phát triển của mình thành giải pháp có ích cho cộng đồng quốc tế.
Thấu hiểu chiến tranh để kiến tạo hòa bình
Không nhiều quốc gia hiểu rõ giá trị của hòa bình như Việt Nam bởi quốc gia ấy phải đánh đổi bằng xương máu để có được hòa bình. Việt Nam hiểu rõ hơn ai hết, thông điệp về giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng Hiến chương LHQ, luật pháp quốc tế, độc lập, chủ quyền và quyền tự quyết của các dân tộc không phải là ngôn ngữ ngoại giao mang tính nghi thức; đó là kết luận được trả giá bằng máu, mất mát và nhiều thập kỷ tái thiết.
Bởi vậy, một trong những biểu tượng rõ nhất về sự trưởng thành của Việt Nam trong hệ thống LHQ là hành trình tham gia gìn giữ hòa bình quốc tế. Từ hai sĩ quan đầu tiên được cử đi làm nhiệm vụ năm 2014, Việt Nam đã triển khai hàng trăm lượt quân nhân, sĩ quan và nhân viên chuyên môn tới Nam Sudan, Cộng hòa Trung Phi, khu vực Abyei và các phái bộ khác. Những bệnh viện dã chiến, đội công binh và sĩ quan Việt Nam không chỉ mang theo năng lực chuyên môn mà còn đem tới một cách tiếp cận giàu tính nhân văn: chữa bệnh cho người dân, mở đường, hỗ trợ trường học, truyền đạt kỹ năng và xây dựng lòng tin với cộng đồng sở tại.
Việt Nam là một hình mẫu thành công trong thúc đẩy phát triển bền vững, thực hiện cam kết về chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và cải cách mạnh mẽ để phát triển nhanh, mạnh, bền vững và phục vụ nhân dân tốt hơn… Vai trò, vị thế và đóng góp của Việt Nam cho những mục tiêu của LHQ được thể hiện bằng chính tấm gương, tiếng nói, trí tuệ và hành động cụ thể của Việt Nam.
Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres
Ở đó, hình ảnh Việt Nam được nhận diện không bằng những tuyên bố lớn, mà bằng những công việc âm thầm: một ca cấp cứu giữa điều kiện thiếu thốn, một con đường được khơi thông trước mùa mưa, một lớp học được sửa lại, một phụ nữ địa phương được chăm sóc y tế. Việt Nam đã đi từ chỗ khát khao được sống trong hòa bình đến chỗ góp phần bảo vệ hòa bình cho người khác.
Giữa lúc thế giới bị chia cắt bởi xung đột, cạnh tranh nước lớn và sự suy giảm lòng tin, tiếng nói Việt Nam có sức nặng chính từ trải nghiệm ấy. Việt Nam không cổ vũ hòa bình như một ý niệm xa xỉ dành cho thời kỳ ổn định. Việt Nam hiểu hòa bình là điều kiện đầu tiên để một đứa trẻ được đến trường, một gia đình thoát nghèo và một dân tộc tự lựa chọn con đường phát triển.
Dấu ấn trong “Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững”
Ngày 4/9/2026, Đại hội đồng LHQ khóa 80 đã thông qua nghị quyết phát động Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững” trên cơ sở đề xuất của Việt Nam, sau khi sáng kiến nhận được sự ủng hộ tại UNESCO.
Đây không chỉ là một thành công ngoại giao. Đề xuất của Việt Nam chạm tới một khoảng trống lâu nay trong tư duy phát triển toàn cầu. Thế giới đã nói nhiều về ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường, nhưng văn hóa thường chỉ được coi là phần trang trí bên ngoài các chiến lược phát triển. Trong thực tế, không một chính sách nào có thể bền vững nếu xa lạ với lịch sử, hệ giá trị và đời sống tinh thần của cộng đồng mà nó hướng tới.
UNESCO nhấn mạnh, văn hóa tạo ra sự gắn kết khi xã hội bị phân cực; giữ gìn phẩm giá con người giữa khủng hoảng; giúp các cộng đồng phục hồi sau chiến tranh và thiên tai; đồng thời là nguồn lực của công nghiệp sáng tạo, du lịch, giáo dục và đổi mới. Vì vậy, văn hóa, giáo dục, khoa học và thông tin là những nền tảng giúp xã hội tái thiết không chỉ cơ sở hạ tầng mà cả niềm tin, căn tính và năng lực cùng hướng tới tương lai.
Việt Nam có cơ sở thực tiễn để đề xuất tư duy ấy. Lịch sử cho thấy văn hóa là “sợi chỉ đỏ” gắn kết giúp dân tộc Việt Nam đi qua chiến tranh, chia cắt và những biến động sâu sắc. Trong quá trình Đổi mới, văn hóa cũng là sợi dây giúp đất nước mở cửa với thế giới mà không đánh mất mình. Bởi vậy, sáng kiến về một Thập kỷ Văn hóa là cách Việt Nam từ trải nghiệm riêng thúc đẩy một chân lý chung: phát triển luôn phải dựa trên văn hóa làm gốc.
Việc Đại hội đồng LHQ thông qua sáng kiến còn cho thấy một bước chuyển đáng chú ý: Việt Nam không chỉ tham gia các chương trình đã có, mà bắt đầu đề xuất những khuôn khổ hợp tác mới.
“Công ước Hà Nội” đưa Việt Nam vào bản đồ kiến tạo
Ngày 25 và 26/10/2025, Hà Nội đăng cai Lễ mở ký Công ước LHQ về chống tội phạm mạng. Đây là điều ước toàn cầu đầu tiên trong lĩnh vực này và là hiệp ước về tư pháp hình sự đầu tiên được cộng đồng quốc tế xây dựng trong hơn hai thập kỷ. Sau năm năm đàm phán phức tạp, Công ước hình thành một nền tảng hợp tác về điều tra, chia sẻ chứng cứ điện tử, thu hồi tài sản, hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng năng lực chống tội phạm mạng.
Đây là lần đầu tiên, tên một thành phố Việt Nam trở thành tên gọi gắn với một điều ước toàn cầu. “Công ước Hà Nội” đưa Việt Nam vào bản đồ kiến tạo quy tắc cho không gian số - lĩnh vực vốn thường bị chi phối bởi những quốc gia sở hữu công nghệ và các tập đoàn khổng lồ.
Công ước đặt mục tiêu xây dựng lá chắn hợp tác trước những loại tội phạm không bị ngăn bởi biên giới: lừa đảo xuyên quốc gia, tấn công mã độc, đánh cắp dữ liệu, xâm hại trẻ em, rửa tiền bằng tài sản số và tấn công hạ tầng thiết yếu. Đồng thời, văn kiện yêu cầu việc phòng, chống tội phạm phải gắn với bảo vệ quyền riêng tư, phẩm giá và các quyền con người cơ bản. Đây chính là điểm gặp nhau giữa an ninh và quyền con người, giữa chủ quyền quốc gia và trách nhiệm quốc tế. Việt Nam, với tư cách nước chủ nhà của lễ mở ký, có cơ hội tiếp tục đóng vai trò cầu nối giữa các quốc gia có trình độ công nghệ và hệ thống pháp luật khác nhau.
Trách nhiệm “khôi phục niềm tin, quản trị chuyển đổi”
Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) khóa 81 diễn ra với chủ đề “Khôi phục niềm tin, quản trị chuyển đổi: một Liên Hợp Quốc mang lại kết quả cho tất cả mọi người”. Chủ đề ấy phản ánh đúng trạng thái của thế giới hôm nay: xung đột kéo dài, cạnh tranh chiến lược gia tăng, luật pháp quốc tế nhiều lần bị thách thức, trong khi niềm tin vào các cơ chế hợp tác đa phương đang suy giảm nghiêm trọng.
Sự tham dự của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên thảo luận lần này không chỉ có ý nghĩa quan trọng đối với quan hệ đối tác Việt Nam - LHQ. Đây còn là cơ hội để Việt Nam đưa những quan điểm, kinh nghiệm và khát vọng của mình vào các cuộc thảo luận toàn cầu, trong thời điểm chủ nghĩa đa phương đang đứng trước những bước ngoặt quan trọng. Điều đó đồng thời cho thấy, quan hệ đối tác giữa Việt Nam và LHQ ngày càng mang tính “hai chiều”: LHQ hỗ trợ các mục tiêu phát triển của Việt Nam, trong khi Việt Nam đóng góp kinh nghiệm, vai trò dẫn dắt và các giải pháp cho chương trình nghị sự chung của thế giới.
Điều phối viên thường trú của LHQ tại Việt Nam Pauline Tamesis
Sự tham dự và phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên thảo luận cấp cao năm nay vì thế được đặt trong một bối cảnh rộng hơn. Nội dung bài phát biểu của nhà lãnh đạo Việt Nam chưa được công bố, nhưng chính chủ đề của khóa họp đã mở ra không gian để các quốc gia cùng thảo luận về cách đưa LHQ trở lại đúng vai trò là điểm tựa của luật pháp, đối thoại và hành động tập thể.
Đối với Việt Nam, đóng góp vào tiến trình ấy không chỉ nằm ở những tuyên bố trên diễn đàn, mà còn được thể hiện bằng những việc làm đã và đang được triển khai: tham gia gìn giữ hòa bình, thúc đẩy giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình, bảo vệ các nguyên tắc của Hiến chương LHQ và ủng hộ một trật tự quốc tế công bằng, bao trùm hơn. Trong thời đại mà sức mạnh nhiều khi có nguy cơ lấn át luật lệ, kinh nghiệm Việt Nam gợi lại một sự thật giản dị nhưng cấp thiết: hòa bình không tự nhiên tồn tại; hòa bình phải được gìn giữ mỗi ngày bằng trách nhiệm, lòng kiên nhẫn và niềm tin rằng đối thoại vẫn có thể thắng đối đầu.
Gần 50 năm trước, Việt Nam gia nhập LHQ với khát vọng được cộng đồng quốc tế công nhận, hỗ trợ và đồng hành trong tái thiết. Hôm nay, Việt Nam trở lại diễn đàn ấy với một câu hỏi lớn hơn: mình có thể đóng góp gì cho những vấn đề chung của nhân loại? Sự thay đổi trong câu hỏi chính là dấu hiệu rõ nhất của một vị thế mới, những giá trị đất nước ấy có thể cùng thế giới kiến tạo cho chặng đường phía trước.
