Đại hội đồng Liên Hợp Quốc Khóa 81: Sứ mệnh khôi phục lòng tin trong một thế giới bất định
Với chủ đề “Khôi phục niềm tin, quản trị chuyển đổi: Một Liên Hợp Quốc hành động vì tất cả mọi người”, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81 (UNGA 81) đặt trọng tâm không chỉ vào những tuyên bố chính trị, mà còn vào năng lực tạo ra kết quả thực chất của hệ thống đa phương.
Lòng tin không thể được khôi phục bằng diễn văn
Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) khóa 81 khai mạc ngày 8/9/2026 tại New York, Mỹ với tâm điểm là Tuần lễ Cấp cao và Phiên thảo luận chung cấp cao diễn ra từ ngày 22 - 26/9 và ngày 28/9, quy tụ nguyên thủ, người đứng đầu Chính phủ cùng đại diện cấp cao của 193 quốc gia thành viên.
Khai mạc trong bối cảnh xung đột lan rộng, cạnh tranh chiến lược gia tăng, luật pháp quốc tế nhiều lần bị thử thách và công nghệ đang phát triển nhanh hơn năng lực quản trị, UNGA 81 đứng trước một câu hỏi không dễ trả lời: làm thế nào để khôi phục lòng tin vào chủ nghĩa đa phương khi khoảng cách giữa cam kết và hành động vẫn còn quá lớn?
Chủ đề của Khóa họp - “Khôi phục niềm tin, quản trị chuyển đổi: Một Liên Hợp Quốc hành động vì tất cả mọi người” - phản ánh chính xác tâm trạng của thế giới hiện nay. Đó là khủng hoảng không còn là hiện tượng nhất thời mà đang dần trở thành trạng thái thường trực. Xung đột kéo dài từ châu Âu đến Trung Đông và châu Phi; cạnh tranh giữa các nước lớn làm thu hẹp không gian hợp tác; những nguyên tắc từng được xem là nền tảng của trật tự quốc tế bị áp dụng thiếu nhất quán. Trong khi đó, biến đổi khí hậu, bất bình đẳng, khủng hoảng nợ, di cư, trí tuệ nhân tạo và tội phạm xuyên quốc gia tiếp tục vượt khỏi khả năng xử lý của từng quốc gia.
Điều đang suy giảm không chỉ là lòng tin giữa các nước, mà còn là niềm tin của người dân vào khả năng giải quyết vấn đề của các thiết chế quốc tế. Khoảng cách giữa những cam kết được đưa ra tại các hội nghị cấp cao và những thay đổi mà người dân thực sự cảm nhận trong đời sống vẫn còn đáng kể.
Bởi vậy, lời kêu gọi khôi phục lòng tin sẽ trở nên sáo rỗng nếu chỉ được thể hiện bằng việc lặp lại những nguyên tắc quen thuộc. Như Tổng Thư ký LHQ António Guterres nhận định, tái thiết lập niềm tin vào hệ thống đa phương là thách thức mang tính định hình của thời đại. Nhưng niềm tin không phải nguồn tài nguyên có thể huy động bằng diễn văn. Nó chỉ có thể được tạo dựng bằng kết quả: xung đột được ngăn chặn, dân thường được bảo vệ, cam kết khí hậu được thực hiện, nguồn lực phát triển được phân bổ công bằng và luật pháp quốc tế được áp dụng nhất quán.
LHQ không thiếu nghị quyết, sáng kiến hay chương trình hành động. Điều tổ chức này đang cần là khả năng chuyển các cam kết toàn cầu thành những cải thiện hữu hình đối với cuộc sống con người.
Quản trị quá trình chuyển đổi trước đứt gãy
Nếu “khôi phục niềm tin” là điều kiện chính trị, thì “quản trị chuyển đổi” là yêu cầu mang tính sống còn. Thế giới đang trải qua nhiều quá trình chuyển đổi đồng thời, từ kinh tế xanh, năng lượng sạch đến số hóa, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Những chuyển đổi này mở ra cơ hội phát triển to lớn, nhưng cũng có thể khoét sâu bất bình đẳng nếu thiếu những khuôn khổ quản trị hiệu quả.
Trí tuệ nhân tạo là ví dụ điển hình. Tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt xa tiến trình xây dựng luật lệ. AI có thể nâng cao năng suất, hỗ trợ y tế, giáo dục và quản trị công, song cũng làm gia tăng nguy cơ mất việc làm, thao túng thông tin, xâm phạm dữ liệu, phát triển vũ khí tự động và tập trung quyền lực công nghệ vào một số ít doanh nghiệp, quốc gia.
Vấn đề là ai xây dựng luật chơi, luật chơi bảo vệ lợi ích của ai và các nước đang phát triển có được tham gia bình đẳng vào quá trình định hình những chuẩn mực ấy hay không. Nếu quản trị toàn cầu tiếp tục đi sau công nghệ, sự chuyển đổi có thể nhanh chóng biến thành một dạng phân tầng quyền lực mới.
Tương tự, chuyển đổi xanh chỉ có ý nghĩa khi đi cùng công bằng. Không thể yêu cầu các nước đang phát triển từ bỏ nhanh chóng những nguồn năng lượng truyền thống trong khi tài chính khí hậu, công nghệ sạch và năng lực thích ứng vẫn tập trung chủ yếu ở các nền kinh tế giàu có. Một quá trình chuyển đổi đặt gánh nặng lên những quốc gia ít gây ra khủng hoảng khí hậu nhất sẽ không thể tạo dựng lòng tin.
Khóa họp năm nay vì thế sẽ phải đối diện một nghịch lý lớn: thế giới cần hợp tác nhiều hơn đúng vào thời điểm ý chí hợp tác đang suy yếu. Cách giải quyết không phải là tiếp tục mở rộng danh mục cam kết, mà là thu hẹp khoảng cách thực thi, bảo đảm tiếng nói của các nước vừa và nhỏ, đồng thời phân bổ công bằng hơn nguồn lực, công nghệ và quyền tham gia xây dựng luật lệ.
Tôi bắt đầu nhiệm kỳ Chủ tịch với một niềm tin rõ ràng: niềm tin không thể chỉ đơn giản là yêu cầu. Nó phải được gây dựng. Niềm tin sẽ được gây dựng thông qua những quyết định chúng ta đưa ra, những cam kết chúng ta thực hiện và trên hết, những kết quả chúng ta mang lại cho người dân mà chúng ta phục vụ.
Trích phát biểu khai mạc của Chủ tịch Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81 Khalil Rahman
Phép thử cải tổ đối với chính Liên Hợp Quốc
UNGA 81 cũng diễn ra trong thời điểm có ý nghĩa chuyển giao. Tổng Thư ký António Guterres sẽ kết thúc nhiệm kỳ vào cuối năm 2026. Tiến trình lựa chọn người kế nhiệm, cùng chương trình cải tổ LHQ, sẽ phủ bóng lên nhiều hoạt động của khóa họp.
Sau hơn tám thập niên tồn tại, LHQ vẫn là diễn đàn toàn cầu duy nhất mà mọi quốc gia, bất kể quy mô và sức mạnh, đều có một lá phiếu tại Đại hội đồng. Nhưng tính đại diện về hình thức không thể che lấp sự mất cân đối quyền lực trong cấu trúc của tổ chức, đặc biệt tại Hội đồng Bảo an.
Cấu trúc được hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ Hai ngày càng khó phản ánh tương quan chính trị, kinh tế và dân số của thế kỷ XXI. Châu Phi vẫn chưa có ghế thường trực tại Hội đồng Bảo an; nhiều nước đang phát triển thiếu tiếng nói tương xứng trong các định chế tài chính và quản trị toàn cầu. Quyền phủ quyết không ít lần biến Hội đồng Bảo an thành nơi phơi bày chia rẽ thay vì tạo ra giải pháp.
Tuy nhiên, cải tổ LHQ không thể chỉ đồng nghĩa với cắt giảm ngân sách hoặc tinh gọn bộ máy. Một tổ chức nhỏ hơn chưa chắc đã là một tổ chức hiệu quả hơn nếu cơ chế ra quyết định vẫn bị chia rẽ và nguồn lực không tương xứng với nhiệm vụ. Cải tổ thực chất phải đồng thời giải quyết ba vấn đề: tính đại diện, năng lực hành động và trách nhiệm giải trình.
Nếu không tự chuyển đổi, LHQ có nguy cơ tiếp tục bị đặt ra bên lề trong những khủng hoảng lớn. Nhưng nếu các quốc gia chỉ trích sự bất lực của LHQ trong khi chính họ không trao cho tổ chức này đủ nguồn lực và không sẵn sàng thỏa hiệp, mọi lời kêu gọi cải cách cũng khó vượt khỏi phạm vi diễn ngôn.
Việt Nam: Từ tham gia đến góp phần định hình giải pháp
Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dẫn đầu Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tham dự Phiên thảo luận chung cấp cao thể hiện rõ sự coi trọng của Việt Nam đối với LHQ và chủ nghĩa đa phương. Sự hiện diện ở cấp cao nhất đồng thời truyền đi thông điệp rằng Việt Nam không đứng ngoài những chuyển động đang tái định hình trật tự thế giới.
Điều phối viên thường trú LHQ tại Việt Nam Pauline Tamesis nhận định, Việt Nam đã chuyển mình từ một nước tiếp nhận hỗ trợ quốc tế thành một quốc gia chủ động đóng góp giải pháp toàn cầu. Sự chuyển đổi ấy được thể hiện qua hoạt động gìn giữ hòa bình, tham gia Hội đồng Bảo an và Hội đồng Nhân quyền, thúc đẩy phát triển bền vững, hành động khí hậu, quản trị AI cũng như khả năng xây dựng đồng thuận.
Đáng chú ý, Việt Nam tham dự UNGA 81 với một hành trang ngày càng rõ nét của một quốc gia kiến tạo. Việt Nam đang đảm nhiệm vai trò thành viên Hội đồng Nhân quyền LHQ nhiệm kỳ 2026 - 2028; đăng cai Lễ mở ký Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng; tham gia ngày càng thực chất vào hoạt động gìn giữ hòa bình; đồng thời thúc đẩy sáng kiến “Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững 2027 - 2036”. Những đóng góp đó cho thấy Việt Nam không chỉ ủng hộ chủ nghĩa đa phương về nguyên tắc, mà đang tìm cách chuyển hóa nguyên tắc thành sáng kiến, thể chế và hành động cụ thể.
Trong một thế giới phân mảnh, lợi thế của Việt Nam nằm ở năng lực đối thoại, kinh nghiệm cân bằng quan hệ, lịch sử vượt qua chiến tranh và quá trình chuyển đổi phát triển tương đối thành công. Đây là nền tảng để Việt Nam phát huy vai trò cầu nối, nhất là giữa các nước phát triển và đang phát triển, giữa yêu cầu tăng trưởng với bảo đảm công bằng, giữa đổi mới công nghệ với trách nhiệm xã hội. Chính những cam kết quốc tế đó đang được Việt Nam thúc đẩy bằng chính sách phát triển quốc gia.
UNGA 81 khó có thể lập tức giải quyết những chia rẽ đang tích tụ trong hệ thống quốc tế. Phần lớn nghị quyết của Đại hội đồng không mang tính ràng buộc. Nhưng giá trị của diễn đàn này nằm ở khả năng xác lập chuẩn mực, tạo sức ép chính trị và xây dựng những liên minh hành động. UNGA 81 cần chứng minh rằng chủ nghĩa đa phương chưa mất đi sức sống, với điều kiện thế giới đủ quyết tâm biến lời nói thành kết quả và biến niềm tin thành năng lực hành động chung.